vertellingen van Louis

Moddermanstraat

2010-11-25T18:41:00.000+01:00

De conservator van ons laboratorium kreeg van de gemeente Leiden soms een aantal huizen toegewezen, waar hij naar eigen inzicht een huurder voor mocht kiezen. Het waren betrekkelijk dure flatwoningen in de 'vrije sector', waar geen lange wachtlijsten voor bestonden. Wij kregen een flat in de Moddermanstraat aangeboden. Hoewel de hoogte van de huur bijna de helft van ons inkomen bedroeg, zijn wij toch op het aanbod ingegaan. Ondanks de enorme verbetering in wooncomfort verlieten wij de Hoge Woerd niet zonder weemoed. Hier hadden wij immers onze eerste huwelijksjaren beleefd en was ons eerste kind geboren.

Onze parterre flat lag in een nieuwbouw wijk. De woning was ruim en luxueus. Rondom een vrij grote hal vond men de badkamer met ligbad en twee wastafels, het toilet, de keuken, de oudersslaapkamer, de huiskamer met af te sluiten eetkamer en tenslotte het slaap-en speelverblijf van Monique.

Merkwaardig was, dat deze mooi afgewerkte woonruimte geen CV bezat. Wij waren echter al gelukkig met de nieuwe oliehaard. Langzaam vulde de flat zich met meubilair.

Julies moeder had een flat gekregen, waarvan de eerste bewoners naar de USA waren geëmigreerd. Het was een Indische familie. Voor een prikje kon zij alle huisraad overnemen. Na niet al te lange tijd kwamen de eettafel en stoelen bij ons terecht.

Niet zonder trots vermeld ik hier onze nieuwe radio, waar wij erg van genoten. Het apparaat met een kast van lichtblauwe kunststof had het formaat van een huidige wekkerradio. De hal diende als danszaal voor één paar.

Van de gerenommeerde firma Pluym uit de Hoge Woerd schaften wij ons een schrijfmeubel aan. Het grote bureaublad zag er zeer doorleefd uit. Het was duidelijk, dat tallozen hier aan gezwoegd en gezweet hadden. Julie en ik hebben aan dit bureau aan mijn dissrtatie gewerkt. Dit cultuurhistorische meubelstuk heeft niet de eeuwen mogen doorstaan. Het is ten onder gegaan als tuinhuisje van onze kinderen.

Van de geest kan een mens niet leven. Bij eerder genoemde firma kochten wij een fornuis voor veertig gulden. Op diverse plekken tekenden zich zwarte roestplekken af tegen de witte achtergrond. Hier en daar moest ik versteende vetklodders er af bikken. Na een verdere grondige reiniging nam Julie het in gebruik. Als eerste toets bakte zij er een paar soezen in. Het lukte! Vervolgens vulde zij de soezen met een ragout van garnalen. Ik hoor het Gijsbrecht van Amstel roepen, 'Het is een vergissing. Dit is geen hemels gericht, maar een hemels gerecht.'

De volgende dag bakte Julie er nog een paar. Ik nam de Blauwe Tram naar den Haag om ze aan mijn ouders te laten proeven.

De keuken grensde direct aan de straat. In de zomer kookte Julie met open raam. De kruidige geur, die herinnerde aan een koloniaal verleden, verspreidde zich dan over de Moddermanstraat. Vooral de combinatie van gebakken uien, knoflook, gember en wat spaanse peper wekten een onweerstaanbare eetlust op. Een buurman vroeg mij een keer, 'Kunnen wij vanavond van tafel ruilen?' Dat vond ik niet aardig tegenover zijn echtgenote.

Enkele jaren later, toen wij al in Velp woonden, vond de overgang plaats van kolen- naar aardgas. Iedereen moest zich een ander fornuis aanschaffen en kreeg als tegemoetkoming negentig gulden.

Wij ook!

Einde van de serie verhalen

Hoge Woerd

2010-11-02T19:52:00.000+01:00

Geluk en connecties waren anno 1959 noodzakelijke voorwaarden om binnen korte tijd een redelijk onderkomen in Leiden te vinden. De luxe van kieskeurigheid kon men zich niet veroorloven. Eén van mijn mede-promovendi had een schoonvader, die eigenaar was van een chemische wasserij en de daarbij behorende winkels. Achter de winkel gelegen op de Hoge Woerd konden Julie en ik een redelijk droog onderkomen huren.

De Hoge Woerd is een straat als een klein dorp waar alle noodzakelijke levensbehoeften verkrijgbaar zijn. Woonhuizen worden willekeurig door winkels afgewisseld. Daar was de kaaswinkel waar behalve boerenkaas ook grasboter verkocht werd. Het laatste product werd op traditionele wijze uit een ton geschept. Enkele huizen verwijderd van de wasserij-winkel had zich een jonge kapster gevestigd als zelfstandige-zonder-personeel. Julie werd vaste klant van deze gezellige en intelligente kapster. Het bleek dat ik haar verloofde kende. Hij had net zijn doctoraal chemie gedaan. Een paar ondernemers hadden hun waren afgestemd op lieden met een kleine beurs. Een slager verkocht lekker malse paardenbiefstuk; wij aten het vlees als voedingssupplement om een eventueel tekort aan eiwitten aan te vullen.

En dan was er de in de wijde omgeving beroemde uitdragerswinkel 'Pluym'.

Via de wasserij-winkel en een gang met gebarsten tegels kwam je in het onderkomen waarin wij bivakkeerden. Wij hadden de beschikking over een ruime antieke eetkeuken en een grote multifunctionele zaal, die door ons werd gebruikt als slaap-en kinderkamer. Deze laatste grensde direct aan de Nieuwe Rijn. Vanuit de ramen zag je kleine vaartuigen, die allerlei koopwaar naar de verderop gelegen markt vervoerden.

Mogelijk als gevolg van de vochtige muren werd het behang niet direct op de muur geplakt. Men maakte daarom gebruik van een betengelingstechniek. Het behang werd aangebracht op jute weefsel, dat op een houten raam was aangebracht. Sommige muizen dachten, dat de ruimte tussen de stenen muur en het jute weefsel bedoeld was als speeltuin. Enkele keren in de handen klappen was voldoende om hen voor langere tijd te laten weten dat dit niet de bedoeling was.

Uit noodzaak accepteerden wij de ver van ideale woonruimte.

De in de vijftiger tot over de grenzen befaamde Professor Holmer was hoofd van de afdeling gynaecologie van het Leidse Academisch Ziekenhuis. De vrouwen van alle wetenschappelijk assistenten hadden het privilege om onder zijn leiding te mogen bevallen. Zodoende waren zij verzekerd van de best mogelijke medische zorg. Bovendien was het kosteloos.

Plezier en Plicht

2010-11-02T19:47:00.001+01:00

Het Menu vermeldde : Julienne soep, paprikaschnitzel, doperwten, gekookte aardappelen en flensjes. Onderaan de kaart stond de datum, 22 maart 1958.

Onze eerste kennismaking met de Limburgse keuken viel zeer positief uit. Men ging hier het gebruik van een snuifje knoflook niet uit de weg. Wij logeerden er duidelijk buiten het seizoen. Het leek er op dat de weinige gasten in Hotel Vossen extra werden verwend. Men nam de tijd mooie wandelingen voor ons uit te stippelen en de bezienswaardigheden te beschrijven.

Wij liepen door de bossen, waar de vertrekkende winter een kanten sneeuwsluier had laten liggen. Een bus vervoerde ons naar het Drielandenpunt. Met de tram reden wij van Maastricht naar Aken. Deze plezierige dagen in Valkenburg waren al te snel voorbij.

Slechts enkele weken later moest ik opkomen om mijn militaire dienstplicht te vervullen.

Voor een gezonde jongeman waren er slechts twee mogelijkheden om vrijstelling van dienstplicht te verkrijgen.

Jan was geboren in 1924. Hij zou in 1942 moeten opkomen. Als gevolg van de bezetting van Nederlands Indië door de Japanners kon hij uiteraard niet worden opgeroepen om als Nederlands militair te dienen. Na de oorlog werd de hele lichting 1924 buitengewoon dienstplichtig d.w.z. zij hoefden voorlopig niet in dienst. Dat 'voorlopig' bleek voor altijd te betekenen.

Je kreeg ook vrijstelling, als je drie broers had die elk gedurende anderhalf jaar in dienst waren geweest. Dat is dus in totaal vier en een halfjaar.

Bert en René hadden inclusief hun tijd in krijgsgevangenschap in totaal samen vijftien jaar hun land als militair gediend. Bovendien had ik door de oorlog gedurende vijf jaar geen onderwijs genoten. Ik kreeg geen vrijstelling!

Als dienstplichtig soldaat bedroeg het soldij een gulden per dag. Gehuwde dienstplichtigen kregen daarboven een toelage, die afhankelijk was van de opleiding van de betreffende soldaaat.

Ik was een heel dure soldaat.

Na een verblijf op diverse legerplaatsen, werd mijn vaste stek de 'Oranjekazerne' in Schaarsbergen

niet ver van Arnhem. Ik deed dienst bij de artillerie van de 1ste divisie.

Aan de Koningsweg, dicht bij de kazerne lag verscholen in het bos het voormalig hoofdkwartier van een Duitse legereenheid. Het was een laag gebouw, dat voornamelijk bestond uit twee rijen kamers langs een gang. Hierachter bevond zich een groot stoppelig grasveld. Het geheel was eigendom van een zekere mevrouw Huismans.De kamers verhuurde zij en het grasveld werd in de zomer benut als kampeerterrein.

Hans Zweegman was een studiegenoot van mij en vervulde net als ik zijn militaire dienstplicht in de Oranjekazerne. Voor zijn vrouw Liesbeth en hun pasgeboren zoon Robert had hij één van de kamers gehuurd. Er bleek nog een kamer beschikbaar te zijn. Het lag voor de hand, dat ik die onmiddellijk voor Julie en mij nam. Aangezien er in de gemeenschappelijke keuken geen plaats zou zijn moest Julie op de kamer koken en de was doen. Dit leidde tot grote verontwaardiging van Hans en Liesbeth. Dit was rassendiscriminatie! Er was geen alternatief en het zou slechts voor een verblijf van enkele maanden zijn. Wij namen het daarom voor lief.

Liesbeth en Hans werden voor ons vrienden voor het leven. Evenals ik kwam Hans bij de AKZO te werken. Wij woonden later nog geen kilometer van elkaar af.

De dagelijkse fietstocht langs de bosrand was in deze prachtige zomer beslist geen straf. Gewoonlijk kwam ik met miltaire preciesie om half zes thuis van de kazerne. Op een dag was ik echter verlaat. Julie rook onraad. Inderdaad, het bos op de Posbank stond in brand. De stafbatterij van de artillerie werd gewapend met schoppen en ingezet om het vuur te bestrijden.

Met een paar kanonniers sloeg ik een bospad in en gingen wij het vuur tegemoet. Plotseling stak de wind op en begon ook links en rechts van ons het bos te branden. Het vuur was over het pad geslagen. Een snelle terugtocht was het enige wat er op zat. Tot onze opluchting kwam een brandweerauto aanrijden om ons tijdig te ontzetten.

Ik rook naar rook toen ik thuis kwam. Julie was er aan gewend, dat ik van mijn werk op het laboratorium allerlei rare geurtjes mee nam, maar deze brandlucht was toch wel iets nieuws.

De kamer in het voormalig hoofdkwartier was toch niet erg geschikt om er te overwinteren. Julie ging voorlopig bij haar moeder wonen. Gelukkig werd ook mijn militaire diensttijd bekort.

Het nieuwe studiejaar zou al gauw beginnen. Ik vroeg aan professor Staverman, of hij bij het Ministerie van Oorlog een verzoek kon indienen om mij eerder uit de militaire dienst te ontslaan omdat hij mij nodig zou hebben als zijn wetenschappelijke assistent. Hij zei toen tegen mij, 'Schrijf maar een briefje. Ik onderteken alles, als het maar geen aperte leugen is.' Het verzoek werd ingewilligd en ik werd drie maanden eerder ontslagen. Op de kazerne was men diep onder de indruk, dat zijne Hooggeleerde een eenvoudige ziel als ik zo erg nodig had.

Julie en ik konden nu samen op zoek gaan naar een aanvaardbare woonruimte in Leiden.

Verdieping

2010-10-17T18:53:00.000+02:00

Er waren in den Haag twee feestzalen, waar veel gebruik van werd gemaakt. De grootste was de 'Dierentuin', waarover ik eerder heb geschreven. De andere was de Rotonde van de Houtrusthallen. 'Houtrust' was een sport- en evenementenhal, dat ook een ronde feestzaal bevatte. Het gebouwencomplex was in Art Deco stijl opgetrokken. In overeenstemming hiermee stond op een tiental meters van het gebouw een torentje als versiering. Deze decoratie was feitelijk overbodig, want het was velen totaal niet opgevallen.

Wie of welke verenigingen de dansfeesten organiseerden weet ik niet meer. De Indo's waren op deze evenementen in zeer ruime mate vertegenwoordigd. Er was buiten het gezelschap waarmee je was gekomen altijd wel iemand aanwezig, die je kende. Voor mijn dansprestaties kan ik mijzelf hoogstens een 6- toekennen. Deze tekortkoming werd echter gecompenseerd door het talent van mijn vaste danspartner. In elk geval hadden wij erg veel plezier.

Voor bruiloften en partijen ging ik vermomd als redelijk welgestelde jongeman :driedelig blauw, Yogya's zilveren dasknijper en manchetten.

Voor mijn dagelijkse bezigheden echter was ik zo praktisch mogelijk gecostumeerd.

In de naoorlogse tijd was Nederland arm. Zelfs een schoenreparatie was een flinke aanslag op je maandelijks inkomen. Teneinde een reparatie zo lang mogelijk uit te stellen liet je ijzeren schijfjes aan brengen op de plek waar de hak het meest van slijtage te lijden had. Afhankelijk van de stenen of houten vloer waarover je liep hoorde je tak-tak-tak of tok-tok-tok. En als de metalen plaatjes een beetje los zaten werd aan eerder genoemde geluiden een licht gerinkel toegevoegd.

Tijdens het werk op het laboratorium moest ik heel vaak bukken om allerlei apparaten te pakken uit de kastjes onder de laboratoriumtafel. Ter verhoging van het draagcomfort droeg ik broeken die minstens één maat te groot waren. Ondanks de bescherming van een laboratoriumjas gebeurde het toch dat je wel eens een vloeistof morste, die een gat in je pantalon brandde. Daarom kocht ik altijd Manchesterbroeken. Zij waren vervaardigd uit heel dikke ribstof. Als je een bijtende vloeistof op je broek morste dan had de vloeistof zijn verwoestende werking verloren nog voordat er een gat in was gevallen. Je droeg altijd de geur van het laboratorium met je mee. De stank zat in je haar en in je kleding. De ene dag rook je naar een scherp zuur en de andere dag naar amandelolie. Eén van mijn jaargenoten had haar studie afgebroken; zij kon de laboratorium lucht niet verdragen.

Elke dag reisde ik heen en weer naar Leiden met de Blauwe Tram. Als ik Julie opzocht gunde ik mij niet de tijd om mij eerst te wassen en te verschonen, want anders was de halve avond gepasseerd, voordat ik bij haar was. Bij navraag jaren later herinnert zij zich niets meer van het laboratoriumluchtje dat mij omgaf. Na wat te hebben bijgepraat, vroeg zij mij gewoonlijk, of ik nog wat rijst lustte. Een beter souper kon ik mij niet wensen. Zij bracht mij dan een verrukkelijke portie rijst met toespijs.

Onze moeders waren beiden in de Vorstenlanden opgegroeid; haar moeder in Surakarta en de mijne in Yogyakarta. Met een nuance verschil bereidden zij het eten volgens de smaak van de regio.

Met mijn studie ging het nu lekker vlot. Ik had mij aangeleerd om een paar lappen tekst kort en duidelijk samen te vatten. Ik moest 'Koningsberger doen', dat wil zeggen tentamen afleggen bij de hoogleraar van die naam. Mijn opdracht was, als ik het mij goed herinner, een studie te maken over ' Emulsiepolymerisatie met behulp van vrije radicalen'.

Een mondeling tentamen duurde minstens een half uur. Na tien minuten had ik het proces verteld en wist de professor mij niets meer te vragen.

Dus pakte ik lekker vroeg de blauwe tram naar den Haag om er verslag te doen

De vakgroep 'Fysische Chemie van Polymeren' was pas enkele jaren eerder opgericht en telde nog niet veel studenten. Voor deze studierichtting werd een knus laboratorium opgetrokken in de tuin van het oude gebouw voor Anorganische Chemie.

De opening van het nieuwe laboratorium werd gevierd met een gezellige bijeenkomst,waar bij nadrukkelijk onze partners werden uitgenodigd. Er was een zoektocht van de kelder tot de zolder georganiseerd. Ik liet Julie mijn werkplek zien, demonstreerde de werking van de waterstraalpomp. liet de magneetroerder draaien en toonde tenslotte met trots de Facit electrische rekenmachine. Begeleid door het geraas van raderen kon je er razendsnel mee rekenen. Hij was aanzienlijk sneller dan manuele machine waar je nog aan een kruk moest slingeren.

Het was een zeer geslaagde kennismakingsavond.

De eerste hoogleraar van de vakgroep was J.J.Hermans. Na zijn vertrek naar de Verenigde Staten werd hij opgvolgd door A.J.Staverman.

Julie werkte op het Ministerie van Maatschappelijk werk, dat onder leiding stond van de legendarische minister dr.Marga Klompé. Zij had fysische chemie gestudeerd en was in Utrecht gepromoveerd. Het ministerie was gehuisvest op het Binnenhof. Soms vonden 's avonds de vergaderingen plaats tijdens welke de minster kamervragen moest beantwoorden. De replieken werden door een paar topambtenaren voorbereid. Men koos er meestal Julie voor uit om de handgeschreven teksten voor de minister snel en foutloos over te typen.

Als Julie een pauze had gingen wij op de publieke tribune zitten. Het verwonderde mij, dat vele kamerleden een half uur aan het woord waren om iets te vertellen wat je in vijf minuten kon zeggen. Wat de zin is om een verhaal zo op te rekken is mij nog steeds niet duidelijk.

Na afloop van het werk bracht ik Julie altijd thuis; dat was niet voor de veiligheid maar voor de gezelligheid en uit hoffelijkheid

Ontmoeting

2010-10-17T18:47:00.003+02:00

den Haag, herfst 1955

Mam, Pap en Maud woonden in de van de Spiegelstraat en hadden in het grote oude herenhuis drie kamers gehuurd. Ook tante Wies, de jongere zuster van Mam en haar man oom Broer hadden hun onderkomen in hetzelfde pand.

Ik had voorlopig mijn kamer in de Pijnboomstraat aangehouden. Slechst een raam scheidde mijn slaap-en studeervertek van het trottoir. Het meubilair bestond uit een bed, twee stoelen, een secretaire, een tafeltje en een petroleumkachel. Het paste er allemaal precies in. De plafondlamp was alles wat ik bezat aan electrische apparatuur. In de winter riekten mijn haren en kleren naar petroleum. Dat leek niet in alle opzichten ongunstig. ' Het houdt het ongedierte op een afstand', werd mij verteld.

Gelukkig was ik toen nog verslaafd aan sigaretten. Het heeft mijn leven met zestig jaar verlengd. Op een keer wilde ik een sigaretje opsteken. Daartoe streek ik een lucifer af maar de lucifer vlamde slechts even op om direct daarop te doven. Toen na de vierde poging een lucifer niet wilde ontbranden ging er bij mij een licht op. Koolmono-oxide, CO! Ik ging de kamer uit, streek een lucifer af. En ja hoor, het stokje vatte direct vlam. Het scheelde niet veel of mijn leven was vroegtijdig beëindigd als gevolg van een CO vergiftiging.

Mijn studiegenoot Jean-Pierre woonde bij zijn ouders in een herenhuis. Zijn slaap-en studeerkamer lag op de derde verdieping. Hoewel zijn kamer aanzienlijkgrotere afmetingen had en fraaier was ingericht dan de mijne, was ook hij voor verwarming aangewezen op een draagbare petroleumkachel. Hij sliep er niet alleen maar deelde het bed met Minou. Elke avond tussen acht en negen uur diende Minou zich aan. Zij hield niet van de drukte in de huiskamer en gaf de voorkeur aan de serene rust bij Jean-Pierre. Zacht miauwend voor de deur vroeg zij om binnen te komen. Zij slaagde er altijd in de studerende Jean -Pierre direct uit zijn concentratie te halen. Hij opende de deur en nam de zwartwit gevlekte poes in zijn armen. Hij zette Minou op de smalle vensterbank, die voor haar net breed genoeg was. Hij krabde haar zachtjes onder de kin en op de rug bij de staart. Dat vond Minou erg prettig. Dit toonde zij door de houding van een malaria muskiet aan te nemen; kop naar beneden ,achterlijf omhoog en staart strak verticaal. Na deze liefkozingen ging Jean-Pierre weer aan het werk en Minou vouwde haar lichaam op tot een pluizige bol. Vervolgens ging zij lekker soezen; een activiteit, die haar het grootste deel van de dag bezig hield.

Om een uur of elf klonk een zachte plof. Het was Minou die van de vensterbank op het gereedlggende kussen viel. Onmiddellijk legde Jean-Pierre zijn potlood neer, zette het venster en de deur wijd open, waarna hij de pit van petroleumkachel naar beneden schroefde en tenslotte het vuur uitblies. Minou, al gauw uit de lichte bedwelming bijgekomen, sprong op het bed en nestelde zich aan het voeteneind.

Het was tijdens het eten bij Mam en Pap dat Maud tegen mij zei, 'Weet je wie ik ontmoet heb? Dat raad je nooit'.

Ik schudde het hoofd zonder enige moeite te doen om het te raden.

'In 'de Bijenkorf ' heb ik Julie Portier ontmoet. Zij woont in het Statenkwartier'.

Enkele avonden later zochten wij Julie op in de Antonie Duyckstraat, waar zij met haar moeder tante Fien en haar zus Leo een etage van een villa hadden gehuurd.

Wij hadden elkaar sinds 1935 niet meer gezien. In de voorbije twintig jaar was er een oorlog en een revolutie over ons heen gekomen. Vervolgens moeste wij om redenen van veiligheid en economie ons in Holland vestigen. Desondanks werd een groot deel van de avond gevuld met het ophalen van herinneringen aan de periode dat wij buren waren in Solo. Het was maar een jaar, maar het leek veel langer. Ik ging weg uit Solo omdat Pap in het naburige Klaten een baan had gekregen. Wij waren nog lang niet uitgepraat toen wij toch echt moesten opstappen. Julie vroeg ons of wij zin hadden om mee te gaan naar een feestavond in de Dierentuin. Deze tuin herbergde al lang geen dieren meer en van de tuin was ook niet veel overgebleven. Er restte slechts een grote balzaal. Maud was verhinderd, maar ik ging met buitengewoon veel genoegen in op het aanbod.

Wij kenden elkaar van vroeger. Het werd dus geen liefde op het eerste maar op het tweede gezicht. Was ik zo stapel verliefd, dat ik last kreeg van hartkloppingen, gebrek aan eetlust en slapeloosheid?

Nee, het was veel ingrijpender. Ik had een gevoel van 'thuiskomen'. Ik was thuis gekomen om nooit meer weg te gaan

Studie

2010-09-14T18:45:00.001+02:00

Op school was er niemand, die tegen mij zei, 'Héé blauwe, ga terug naar je apeland'. Dat kwam voornamelijk, omdat alle leerlingen min of meer blauw waren. Deze school was de Overbruggings-HBS in Scheveningen. Bij gebrek aan een geschikte ruimte had men de school verdeeld over twee locaties namelijk in de Rotterdamse straat en de Nieuwe Duinweg.

Deze middelbare school werd bezocht door kinderen uit Indië, die een schoolachterstand hadden opgelopen als gevolg van de oorlog en de daar op volgende revolutie. Kinderen uit dezelfde klas konden één tot drie jaar in leeftijd verschillen. Er waren kinderen, die bij het einde van de oorlog in augustus 1945 direct naar school konden. Anderen echter zaten tot medio 1947 in een interneringskamp van de Indonesische Republiek. Ik behoorde tot de vlucht pechvogels, die de grootste pech van vijf jaar achterstand met zich meevoerden. Ik was echter ook een enorme geluksvogel; het hele gezin waar ik deel van uitmaakte had de oorlog en revolutie overleefd. Dat waren vader, moeder, drie broers en mijn zuster. En het geld, het kapitaaltje van mijn vader? Alles was verdampt, ook het bezit van het eigen huis. Moest daar luid om worden geweeklaagd? Het zou een oorverdovend klaagconcert kunnen worden. Veel kinderen uit Indië moesten met jaren schoolachterstand van af de nullijn een plek onder de zon veroveren. Hoe? Gewoon bek houden en aan het werk.

Het gebrek aan boeken gaf veel extra werk. Thema's moest je eerst overschrijven om het daarna als huiswerk in een vreemde taal over te zetten.

Veel leraren gaven ook onderwijs op andere HBS-en. Zij vonden het een verademing om bij ons les te geven. Wij waren 'makkelijke' kinderen. Dat waren wij niet van nature. In de voorbije jaren was het ons pijnlijk duidelijk geworden, dat onderwijs niet vanzelfsprekend was maar een voorrecht. Onze motivatie een goede prestatie te leveren kwam niet voort uit ambitie maar uit het besef, dat de schoolachterstand zo snel mogelijk diende te worden ingehaald.

Een enorme massieve zuil stapte de klas binnen. Zonder de klas een blik waardig te keuren bestudeerde zij het boek met de lijst van leerlingen. Midden in het schooljaar kwamen er kinderen uit Indië aan of vertrokken naar elders vanwege overplaatsing van de vader. Volgens mijn rooster moest deze uit de kluiten gewassen vrouw de lerares Duits zijn.

'Wie is Henri Louis Doppert,' donderde het door het klaslokaal.

Overweldigd door het enorme stemgeluid stak ik aarzelend mijn vinger half omhoog.

'Jij wordt zeker Henri genoemd,' sprak zij op een gedecideerde manier, die geen enkele tegenspraak duldde. Wachtend op een antwoord keek zij mij met priemende ogen aan.

Geheel van mijn stuk gebracht knikte ik per ongeluk ja in plaats van nee te schudden. Zo werd ik door mijn medeleerlingen van de Overbruggings-HBS 'Henri' genoemd.

Op de Lagere School in Indië heette ik Loek. Later op de Universiteit van Leiden stelde ik mij altijd voor als Louis.

Wanneer ik later iemand ontmoette kon aan ik aan de naam die hij mij gaf afleiden op welke instelling van onderwijs wij gezamenlijk gezeten hadden.

In het voormalige Nederlands Indië werden de belangrijke functies bij de overheid en het bedrijfsleven ingenomen door personen, die waren gerecruteerd uit de maatschappelijke bovenlaag van de Nederlandse samenleving. In deze zelfde bovenlaag bevonden zich ook de welgestelde gezinnen, die het zich konden permitteren hun kinderen universitair onderwijs te laten volgen.

Toen ik in Leiden mijn intrede deed hoefde ik niets uit te leggen. Mijn medestudenten wisten het verschil tussen een Indische Nederlander en een Indonesiër. Velen hadden wel een familielid, die in Indië had gewerkt of gewoond. Twee meisjes van mijn jaar, Agnes Wijnand en Midzy Adema van Scheltema, hadden in een in jappenkamp gezeten. Bovendien kwamen de jaargenoten Harry Panhuizen en Dolf van Moorselaar ook uit Indië. Ik heb nooit negatieve opmerkingen gehoord met betrekking op mijn afkomst.

Na de oorlog werd er op wat ruimere schaal studiebeursen en renteloze voorschotten verstrekt. Een universitaire studie was niet meer uitsluitend voorbehouden aan de elite. Langzaam en onstuitbaar stroomde de jeugd uit de middenklasse de universiteiten binnen.

Als nazaat van een reeds vergane plantage aristocratie was ik nu lid van de aanstormende middenklasse. De jeugd uit de arbeidersklasse bleef hier nog lange tijd ondervertegenwoordigd.

Het is inmiddels bijna een halve eeuw geleden, dat ik de Rijksuniversiteit Leiden verliet. De apparatuur was primitief, maar het onderzoek stond op een hoog peil. Om glazen apparaten met elkaar te verbinden maakten wij gebruik van kurk waarin wij een gat boorden. En als het lekte drukte je een lucifer in het gaatje waar de vloeistofdamp uit spoot. Dit lokte een meewarig lachje uit bij een amerikaanse gasthoogleraar. Op een dag deelde hij zorgelijk mee, 'Ik moet de stoffen laten reageren bij -200° C. Maar jullie zullen wel geen vloeibare lucht hebben.' Inderdaad, in de hele wereld waren er toen maar enkele laboratoria, die over vloeibare lucht beschikten.

' Hoeveel liter hebt u nodig?' werd hem gevraagd. Hij viel bijna van zijn stoel van verbazing. Hij was even vergeten, dat het Kamerlingh Onnes natuurkundig laboratorium onderdeel was van de universiteit. Daar was het een heel koud kunstje om vloeibare lucht te maken.

Het gezin waarin ik opgroeide was niet rijk, maar relatief toch wel redelijk welgesteld. Door de oorlog, de revolutie en migratie naar Holland verloor Paps vrijwel al zijn bezittingen.

Hij bezat een niet onaanzienlijk pakket aandelen van de SDS, de Serajoe Dal Spoorweg. De SDS was een spoorlijn, die bij de grens tussen West-en Midden Java via het Serajoedal de Noordkust met de Zuidkust verbond. Deze spoorwegmaatschappij was weliswaar klein, maar toch zeer lucratief. Na de revolutie werd deze maatschappij genationaliseerd zonder dat de aandeelhouders enige compensatie ontvingen.

Pap had twee huizen in Solo. Toen hij ze verkocht wisten de potentiële kopers, dat de eigenaar toch naar Holland zou gaan. De huizen moesten inderdaad onder de feitelijke marktwaarde worden verkocht. Niet lang daarna devalueerde de Indonesische rupiah met 50%. De technische uitvoering was simpel; de bankbiljetten werden door midden geknipt. De ene helft was 50% van de vroeger waarde en de andere helft werd waardeloos verklaard.

Na de souvereiniteits overdracht kon Pap gewoon verder werken; maar dan voor de Indonesische Republiek in plaats van het Nederlands Indische Gouvernement. Pap had er geen bezwaar tegen, dat zijn naaste medewerker, een Indonesiër, zijn chef werd. Hij werd door Pap zelfs in deze functie ingewerkt. Helaas deed al gauw de corruptie haar intrede in het ambtenaren apparaat. Pap wilde er niet aan meedoen en ging met vervroegd pensioen met de daar aan verbonden financiële konsekwenties.

Voor het eerste jaar kreeg ik een Renteloos Voorschot, dat later werd omgezet in een Rijksbeurs, welke laatste ik niet hoefde terug te betalen. Ik ontving het maximale bedrag; een voorrecht dat slechts is voorbehouden aan de meest behoeftige studenten ( zie de vertellingen '1 Het Spoor' en '2 Het Spoor' op deze weblog ). Later, na mijn kandidaats examen, kreeg ik geen beurs meer maar moest ik het geld verdienen als practicum assistent.

Op 10 februari 1958 zaten Julie en ik in het zweetkamertje van het Academiegebouw aan het Rapenburg. Het was traditie, dat bij de examinandus het angstzweet rijkelijk uit al zijn poriën zou vloeien alvorens hij door de pedel zou worden opgehaald om voor de examencommissie te verschijnen. Deze commissie bestond uit mij bekende hoogleraren. Het doctoraal examen duurde nog geen uur. Na afloop voegde ik mij bij Julie en kon ik weer een poging doen om flink te zweten. Een kwartier later werden Julie en ik uitgenodigd om de uitslag te vernemen. En toen weer even terug naar het zweetkamertje om mijn handtekening op de muur te schrijven. Ik mocht nu Drs. op mijn naambord plaatsen. Maar wat moest ik er mee? Ik had niet eens een huis om een naambord naast de voordeur te plakken.

De voor Julie en mij belangrijkste gebeurtenis was vervolgens ons huwelijk ruim een maand later op 22 maart 1958. Helaas hadden wij slechts drie wittebroodsweken. Daarna moest ik mijn militaire dienstplicht vervullen teneinde de grenzen van het onmetelijk grote Koninkrijk der Nederlanden te verdedigen tegen de mogelijke komst van een vijand. En hij is toch maar niet gekomen, die vijand. Plicht vervuld!!!

De dienstplicht betekende voor mijn studie wel een onderbreking van twee jaar.

Na mijn dienstplicht ontving ik een aanstelling als wetenschappelijk assistent. Het Ministerie van Onderwijs beschikte over een paar potjes geld, waarmee jonge geleerden en hun gezinnen in leven werden gehouden. Men had er indrukwekkende namen voor bedacht zoals 'Organisatie voor Zuiver Wetenschappelijk Onderzoek' en 'Instituut voor Fundamenteel Onderzoek Materie'. Uit de grootte van het bedrag, dat ik ontving leidde ik af dat het wel heel kleine potjes moesten zijn, die nauwelijks met het blote oog waarneembaar waren.

Hoe klein ook, wij hebben het dankbaar aanvaard. Julie en ik hadden het niet breed maar wij hadden niet het gevoel arm te zijn.. Het was een gelukkige periode, waarin ik mijn dissertatie schreef en Julie deze met de typemachine tot leesbaar schrift transformeerde.

Opvang

2010-08-31T19:07:00.000+02:00

Josephine kreeg als kind de koosnaam Joet. Deze oudere zuster van Mam, die wij tante Joet noemden, was getrouwd met Harry von Ermel Scherer. Het 'von Ermel' had hij reeds lang geleden van zijn naam gewist. Zij hadden een zoon Buddy, die een paar jaar ouder was dan ik.

Reeds voor 1930 woonden zij in de Obrechtstraat in den Haag. De straat ligt in een wijk waar toen veel Indische families woonden. De 'kampong van den Haag' noemde men toen deze buurt. De Obrechtstraat ligt tussen de Laan van Meerdervoort en de fraaie Groot Hertoginnelaan. Dichtbij loopt tramlijn 11, die je naar de het oude deftige Statenkwartier of de frivole badplaats Scheveningen brengt. De wijk is rond 1900 of eerder gebouwd.Wat de verwarming betrof was het huis van tante Joet erg onpraktisch ontworpen. De parterrewoning had aan de voorzijde twee kamers; een zit-eetkamer en een salon. In deze laatste kamer waren en bleven de meubels als nieuw. Men zat er slechts bij hoge uitzondering als een zeer bijzondere hoogtijdag hiertoe aanleiding gaf.

De twee kamers aan de voorzijde werden door een gang verbonden met de slaapkamers aan de achterzijde. Deze gang was in de winter ijs-en ijskoud. De kolen waren nog gerantsoeneerd waardoor slechts de kachel in de zit-eetkamer brandde.

Vrijwel de gehele herfst en winter was ik verkouden. Hoe verlangde ik naar de brandende zon, die mijn huid donker roodbruin kleurde; naar de dunne tropenkleding, waarin ik mij vrij kon bewegen en zelfs naar het zwembad waar boven een zware chloordamp hing.

Tante Joet gaf ons een 'inburgeringscursus avant la lettre'.Veel voedingsmiddelen waren op de bon.Van het Distributie kantoor ontving iedereen maandelijks een bonnenkaart, die bestond uit bonnen voor divers artikelen. Men kreeg het product na inlevering van de betreffende bon en betaling. Rijst was eveneens op de bon. Daarvan kreeg men een klein rantsoen. Rijst was immers slechts een toetje, dat met suiker en melk geconsumeerd werd. Tante Joet leerde ons hoe je gerst kon gebruiken ter vervanging van rijst. Het was mij niet onbekend wat een gerstekorrel was. Dat gebruikte Maud als breipatroon. Inderdaad, gerst was het beste vervangingsmiddel, maar verdween toch onmiddellijk van het menu bij de beschikbaarheid van rijst.

Ik moest ook leren om mij volgens de etiquette als heer te gedragen. In Indië was ik gewend naast mijn zus of vriendin een winkel binnen te stappen. In Holland stond je voor een gesloten deur , die je eerst moest openmaken voordat je de winkel kon binnen komen. Volgens de voorgeschreven gedragsregels moest je de deur openen en dan het meisje voor laten gaan, ook al was het je eigen zus. Dat gaf altijd enig gedrang in de smalle deuropening. Pas op! Struikel niet over het matje.

En altijd vóór het meisje de trap oplopen. Waarom? Anders kijk je onder haar rok. Nou, en. Ze heeft bij deze kou toch altijd een broek aan.

En als je een zaal binnen komt altijd de dame voor laten gaan. En als er in de zaal gevochten en geschoten wordt, wat dan?

Onderdeel van de lessen in beschaafd gedrag behoorde ook het op de juiste wijze drinken van een kop koffie. Als leslokaal koos tante Joet het restaurant van de Bijenkorf. Het was gebruikelijk om naast de koffie een versnapering te bestellen. De dienster beval een houtsnip aan. Dat leek me wel wat, een lekker krokant gebakken vogeltje. Groot was mijn teleurstelling toen zij de bestelling bracht. Het bleek helemaal geen echte snip te zijn. Ik mocht blij zijn dat het hout ook niet echt was.

Wat het dan wel was? Twee sneetjes roggebrood met kaas.

Voor mij hoefde dat deftige gedoe niet. Heel ontspannen op de achtergalerij genieten van een portie serabie van de straatverkoopster. Heerlijk. Je weet toch wel wat serabie is? Twee pannenkoekjes van rijstemeel op elkaar gelegd in een saus van klappermelk met stroop van palmsuiker. Het is onvermijdelijk als slot het bord tegen de mond te zetten om de resterende saus op te slurpen.Wat mij betreft hoefden de versnaperingen niet altijd gekocht te worden. Ik was al heel tevreden met wat uit eigen keuken kwam. Als het heel broeierig warm was maakte onze kokkin een compote van papaja. Over de papajabrokken strooide zij wat kristalsuiker, druppelde er verse limoensap over en deed er een paar blokjes ijs bij. Tenslotte maakte mijn moeder het af door de rode massa te besprenkelen met een beetje Grand Marnier likeur.

Het is makkelijk te bereiden en desondanks erg lekker.

Ten slotte mag de medicinale werking van papaja niet onvermeld blijven: Het is goed voor de stoelgang!

Zelfs voor het pakken van een bioscoopje werden mij de de Europese gedragsregels bijgebracht. Zorg dat je altijd een dubbeltje in je zak hebt voor het geval je te laat komt. Inderdaad, in het aardedonker betrad ik een keer de bioscoopzaal. Uit het niets verscheen voor mij als een geestverschijning, een spierwit gezicht. Het bleek te behoren bij een in het zwart geklede serveuse. Zij scheen de verblindende lantaarn in mijn gezicht. Nadat zij mij had goedgekeurd vroeg zij om de plaatskaarten. Bij het licht van de lantaarn wees zij mij mijn zitplaats. Als een echte man van de wereld stopte ik onder dankzegging een dubbeltje in de gereedstaande palm van haar hand.

Wij waren heel bevoorrecht, dat wij door familie werden opgevangen. De 'inburgeringscursus' van tante Joet was van groot belang. Zij leerde ons de Hollandse gedragsregels, die op subtiele wijze verschilden van de onze. Het gaf ons zelfvertrouwen. Wij deden ons best om ons hier thuis te voelen. Een weg terug was er niet.

Migratie

2010-08-31T19:03:00.001+02:00

Het was het laatste lesuur. Plotseling hoorden zij buiten geweerschoten. Zo nu en dan ratelde een automatisch wapen.

Maurits Lammerts van Buren woonde vlak naast de school. 'Ik zal je wel thuisbrengen', bood hij Julie aan. 'Maar dan moet je zelf helemaal alleen naar huis', merkte Julie op. Hij wuifde haar ongerustheid weg, 'Dat is niet erg. Er gebeurt mij niks'.

De jongens zorgden er voor, dat geen van de meisjes geheel alleen naar huis fietste.

Onderweg reden Julie en Maurits langs een laan omzoomd door grote villa's. De tuinen werden aan de voorzijde begrensd door lage muurtjes, waar achter zich mannen in uniform hadden verschanst. Op de muurtjes lagen geweren gericht op de weg. Julie kwam veilig thuis en de terugweg leverde Maurits geen problemen op.

Het bleek te gaan om een opstand van ontevreden ex-militairen, die geleid werd door Westerling, een voomalige kapitein van het Korps Speciale Troepen. De revolte mislukte.

Enkele dagen later kwam Otto Mouthaan, een broer van Moeder Portier langs. Hij had niet veel overredingskracht nodig om zijn zuster te doen besluiten met het gezin naar Holland te vertrekken. Enkele maanden later vloog zij met twee van haar dochters naar Batavia om zich daar in te schepen op de Asturias. Daar voegde zich Rena met haar zoon Jackie bij hen. Jack was ± twee jaar. Hij kreeg in Julie een tweede moeder.

De Asturias was een Engels schip. De verzorging van de passagiers verdient alle lof. Er kwam een steward een broodje kaas brengen als Julie door zeeziekte niet aan de maaltijd kon deelnemen. Deze zorg staat in schrille tegenstelling met de houding van de Engelse piloten, die de Indische ex-geïnterneerden moesten vervoeren. Zij lieten duidelijk blijken, dat het beneden hun stand was om 'half-casts', halfbloedjes, te transporteren.

Na een voorspoedige reis meerde het schip af in de haven van Amsterdam. Van daar werden de passagiers met bussen naar hun voorlopige eindbestemming gereden.

Westerbork was gedurende de oorlog een doorgangskamp voor Joodse mannen, vrouwen en kinderen. Van hier uit werden deze mensen in goederenwagons gepropt en getransprteerd naar Duitse vernietigingskampen. De naam Westerbork was onlosmakelijk verbonden aan deze gruwelijke episode.

Het kamp werd herdoopt in Schattenberg en vervolgens bestemd voor de opvang van de mensen uit Indië. De barakken werden opgedeeld in woonruimten voor de gezinnen. Het was tamelijk krap maar voldoende voor een korte periode. Schattenberg was voor Julie de eerste veblijfplaats in Holland.

DUW (Dienst Uitvoering Werken) -arbeiders zorgden voor het onderhoud van het kamp en de voedselbereiding. Het waren vaak jonge arbeiders, die nog geen passend werk hadden gevonden en een tijdelijke baan kregen bij de Overheid. Zij deden hun best om het de migranten naar de zin te maken. Zij leerden een smakelijke nasi goreng te bereiden. Soms organiseerden zij een danspartij. Zij dansten weliswaar niet volgens de stijl van dansschool 'de Kraan' in Bandoeng, maar dit werd ruimschoots gecompenseerd door hun goede bedoelingen.

De Portiers bleven niet lang in het doorgangskamp. Zij kregen een huis toegewezen in Musselkanaal. Het was een rijtjeshuis met een vrij grote achtertuin. Het leek een probleem om de tuin te onderhouden. De buurman droeg de oplossing aan. Hij vroeg of hij een deel van de achtertuin mocht gebruiken om er groente te verbouwen. Natuurlijk kreeg hij daarvoor tostemming. Dat was dus mooi geregeld. Zo werd dus de tuin onderhouden, hij stond een deel van de oogst af en de Portiers kregen een goede verstandhouding met de buren. Het buurmeisje was van Julies leeftijd. Op Zondag avond gingen zij samen op de fiets naar een dancing even buiten de bebouwde kom. Het was voor Julie een zeer welkom verzetje.

Deze dansgelegenheid bezat een glazen dansvloer. Toen vele jaren later de dancing moest worden afgebroken haalde deze bijzondere dansvloer de landelijke pers.

Later op de avond fietsten zij samen in het donker langs het kanaal naar huis. Het kwam totaal niet bij hen op, dat er onderweg iets zou kunnen gebeuren. Veiligheid was daar toen volstrekt normaal.

In deze stille uithoek van het land was moeilijk werk te vinden. Leo en Julie schreven een open sollicitatiebrief naar het Ministerie van Defensie in den Haag. Zij werden aangenomen! Er was hier in het Westen een groot gebrek aan arbeidskrachten voor de opbouw van het door de oorlog geschonden Nederland.

De beide zusters konden in de kost komen bij de de familie Schrijvers van Zenden, die zij nog kenden van Solo. Na een proeftijd van enkele maanden kregen zij een vaste aanstelling. Dit betekende, dat zij vergunning kregen om zich permanent in den Haag te vestigen. Ook hun moeder viel onder deze vergunning.

Er heerste een nijpend gebrek aan huisvesting. Men kwam op een lange wachtlijst. Het duurde enkele jaren voordat men een huurflat kreeg toegewezen. Veel eigenaren van grote oude huizen profiteerden van de krapte op de huizenmarkt en verhuurden enkele kamers tegen forse prijzen. Moeder Portier genoot pensioen en met twee werkende dochters had het gezin drie inkomens. Zij konden het zich veroorloven een etage te huren in een oud herenhuis. Deze lag in de Antonie Duyckstraat, die de Frederik Hendriklaan doorkruist. De 'Fred' noemen de bewoners van het Statenkwartier deze gezellige winkelstraat.

Sinds haar aankomst in Holland was dit Julies vierde woonadres.

Vrijheid

2010-08-04T18:39:00.001+02:00

'Hoe was jullie bevrijding?'

'Wij werden vervoerd in een geblindeerde trein. Op het bordes stonden militairen van het republikeinse leger om ons te beschermen tegen moordenaars en bandieten. Zij hadden het voorzien op de vrouwen en kinderen van de voormalige koloniale overheersers. Pemuda's, Indonesische jongelingen, stonden met opgzweepte haat en roofzucht op de perrons. Zij waren gewapend met bamboe spiezen. Het Indonesische leger beschermde ons tegen hun eigen volk.

En toen eindelijk, na een reis van twintig uur passeerden wij de demarcatielijn, de frontlijn tussen het Nederlandse en Indonesische gebied. De houten jalouzieën mochten worden opengeschoven. En ja hoor, daar wapperde een rood-wit-blauwe vlag. Daar waren ook Hollandse soldaten met blauwe ogen.Die hadden wij de afgelopen vijf jaar niet gezien. Dat was onze bevrijding.'

Dit antwoord kan worden gegeven door vele duizenden mensen, die ten tijde van de oorlog en revolutie in diverse soorten interneringskampen hebben doorgebracht.

De trein met evacués bracht de familie Portier naar Batavia.

Ietje voegde zich bij haar man in Soerabaja.

Rena bleef in Batavia en trouwde er later met Kees Jacometti.

Moeder Portier met Leo, Truus en Julie reisden verder met een Dakota transportvliegtuig naar Bandoeng. De stad stroomde vol met vluchtelingen uit het binnenland. Men werd min of meer verplicht een deel van het huis ter beschikking te stellen van deze vluchtelingen.

De Portiers kregen woonruimte toegewezen in het fraaie grote huis Jan Steenlaan 2.

In feite was Bandoeng een door de Republikeinse opstandelingen belegerde stad. De burgers merkten daar betrekkelijk weinig van dankzij de brede strook grond rond de stad die in Nederlandse handen was. Men kon zelfs een tochtje maken naar de krater van de Tangkoeban Prahoe. Dat ging echter onder geleide van militairen.

Voor Julie en haar lot-en leeftijdgenoten begon een inhaalslag. Eindelijk kon men in vrijheid dansen, feesten, zwemmen en naar de bioscoop gaan. De meeste kinderen beseften maar al te goed, dat zij ook de verloren schooljaren moesten inhalen. Plezier maken en tegelijkertijd het vele huiswerk maken. Het werd een drukke maar onvergetelijke periode in hun leven. Achteraf beschouwd was het voor de leerlingen veel te gauw voorbij. De één na de ander vertrok met de ouders naar Holland.

En hoe verging het met het vaste vriendje of vriendinnetje dat alleen in Bandoeng achterbleef. Daar bleef je vanaf. Je kon er wel kameraadschappelijk mee uit gaan, maar avances maken was taboe.

Julie mocht dansles nemen bij de vroeger zo chique dansschool 'de Kraan', welke was vernoemd naar de eigenaar. Iedereen was er welkom. Voor de dienstplichtige militairen uit Holland was het een wekelijks verzetje, dat men niet wilde missen. Vaak had men diezelfde dag in de brandende zon patrouille gelopen en daarna was er nauwelijks tijd voor een grondige lichaamsreiniging alvorens naar de dansles te gaan. Er was geen meisje dat hen een dans weigerde. Zij waren immers de beschermers van de belegerde stad.

Julie had een vaste danspartner, die haar soms node aan een ander af moest staan. Hij studeerde aan de Technische Hogeschhool en behoorde tot de familie van de Indonesische gouverneur van Jawa Barat, zoals West Java na de oorlog werd genoemd.

‘Hij is net een gewone Indische jongen,’ merkte Julie op.

Met ‘Indische jongen’ verstond men toen een Indo Europese of een Indisch Nederlandse jongen of man.

Inderdaad, net een gewone Indische jongen. Voor Indonesiërs, die in het Nederlandse koloniale tijdperk carrière wilden maken, was gedegen kennis van de Nederlandse taal en cultuur een dwingende vereiste. In de gezinnen van de hogere bestuursambtenaren en de aristocratie werd thuis vaak Nederlands gesproken. De cultuur helemaal overnemen was een stap te ver. Het kwam er op neer, dat men grotendeels de manier van leven van de Indo Europeanen overnam. De Indonesiërs hielden zich echter wel aan hun adat, de traditionele omgangsvormen en leefregels. Zo was het bijvoorbeeld zeer ongepast als een man en een vrouw elkaar in gezelschap aanraakten, zelfs al waren ze met elkaar getrouwd. Het is duidelijk, dat de meisjes geen Europese dansen konden leren waar aanraken met een mannelijke partner onvermijdelijk is. Voor jongens echter was deze regel aanzienlijk minder streng.

Op een keer kwam hij laat in de middag met een Jeep bij Julie langs. Een Jeep is een klein militair voertuig. In die tijd was het open wagentje het ultieme middel om een meisje te verleiden mee te gaan. 'Een paar van mijn vrienden zijn geslaagd voor hun tentamen. Wij gaan een feestje bouwen. Kom je mee?', vroeg hij aan Julie. 'O, wat jammer, ik kan echt niet weg. Morgen heb ik twee repetities en moet nog veel nakijken', antwoordde zij.

Op de dansvloer konden zij het goed met elkaar vinden. Maar de vonk sloeg niet over.

Ongeveer dertig jaar later organiseerde Julie in Holland reünies met haar klasgenoten van de middelbare school in Bandoeng. Herinneringen werden opgehaald en talrijke verhalen kwamen los. Het werd duidelijk hoe intens men de naoorlogse periode had beleefd. Enkele klasgenoten waren in Indonesië gebleven en moesten verstek laten gaan.

Toen Julie en ik in Hotel Bel Air in den Haag ons veertig jarig huwelijk vierden was een aantal Bandoengers present: Otto de Haart, Bert Chandler, Kiang, Edu Noothout, Dien van der Lek en Govert Land. De laatste was voor deze gelegenheid uit Chicago overgekomen. Men herinnerde zich, dat hij vroeger in een band had gezongen. Zijn stem bleek door de jaren niet geleden te hebben toen hij voor Julie twee songs ten gehore bracht.

Revolutie

2010-07-18T15:01:00.000+02:00

Op 15 augustus 1945 eindigde de Tweede Wereldoorlog. Twee dagen later werd de Republik Indonesia uitgeroepen, die zich verzette tegen de terugkeer van het Nederlandse koloniale gezag. De oorlog werd zodoende vervangen door een revolutie. De jonge republiek was echter nog niet in staat om overal zijn gezag te laten gelden om daarmee orde en rust te handhaven.

Er liepen grote groepen mannen gewapend met bamboespiesen over de MULOweg. Waren het vrijheidsstrijders of plunderaars? Uiterlijk waren ze moeilijk te onderscheiden. In het gangetje naast het huis van de Portiers hadden zich mannen verzameld. Zij waren afkomstig van de kampong achter het huis. De met spiesen gewapende groepen lieten de familie Portier ongemoeid.

Op 26 november 1945 werden alle mannen, vrouwen en kinderen van Nederlandse afkomst geïnterneerd. Zij werden met vrachtauto's opgehaald. Voor Julie kwam het op een wel zeer ongelegen tijdstip. Zij had malaria en rilde van de koorts. Haar vader mocht nog even uit de vrachtauto stappen om een extra deken te halen. Zij werden ondergebracht in het voormalig jongensinternaat. De behandeling was redelijk goed, het eten karig. Erger was het gebrek of totale afwezigheid van een aantal medicijnen. Vader Portier werd ernstig ziek, vermoedelijk longontsteking. Hij werd opgenomen in een ziekenhuis. Vrouw en kinderen mochten hem niet bezoeken. Toen hij op 24 december 1945 op 64-jarige leeftijd stierf was er slechts een nicht, Fien Portier, aan zijn sterfbed. Ook was het zijn vrouw en kinderen niet toegestaan zijn begrafenis bij te wonen.

De strijdgroep Pemoeda Repoeblik Indonesia (Jongeren van de Republiek Indonesia) was verantwoordelijk voor deze hardvochtige regels.

Zij werden gelukkig spoedig vervangen door de Tentara Keamanan Rakjat (Volksveiligheidsleger). Eind januari mochten de geïnterneerden even naar hun huis om wat eigendommen op te halen. Vele huizen waren echter volledig geplunderd.Het huis van de Portiers was gespaard gebleven. Ma Portier begaf zich direct naar het fietsenhok, waarvan de vloer bestond uit aangestampte aarde. Na even graven met een schop vond zij de stopfles waarin zij de juwelen had bewaard. De kinderen verzamelden de kostelijke fotoalbums, die later naar Holland werden meegenomen.

Hoe komt het dat het huis van de Portiers als één van de weinige niet was leeggeroofd? Hadden de bewoners van de kampong achter het huis er voor gezorgd? Was het uit dankbaarheid voor wat de familie gedaan had voor de kebon en Kruimeltje?

Na enige tijd werden de kampbewoners verspreid over een aantal ondernemingen, zoals men toen de plantages noemde. De stafemployés waren allemaal reeds vertrokken. Zij hadden gewoond in de huizen, waarvan de ruime tuinen aan elkaar grensden. Door prikkeldraad rond het complex te spannen werd een 'beschermingskamp' gecreëerd. Om de één of andere reden werd er met de bewoners rondgezeuld en moesten zij menigmaal naar een ander kamp verhuizen.

Het dagelijks verstrekte eten was 'te veel om dood te gaan en te weinig om te leven'. Wat dat laatste betreft kon feitelijk gesproken worden van een onvolwaardig leven. Men had het vermogen tot reproductie verloren en als nevenverschijnsel ook het schaamtegevoel. Maar toen later de voedselsituatie verbeterde, was het verrassend te zien hoe gauw de mensen herstelden. Vrouwen en meisjes werden overrompeld door de constatering, dat zij zwanger bleken te zijn zonder dat zij eerst ongesteld werden als indicatie, dat het lichaam weer normaal funtioneerde.

In de loop der tijd werd het regime milder en de bewaking minder streng. Het interneringskamp ging steeds meer lijken op een echt beschermingskamp. De familie Portier werd na een omzwerving op een onderneming ondergebracht, dat op loopafstand verwijderd was van een natuurzwembad. Tot grote vreugde mocht men onder bewaking van enkele soldaten gaan zwemmen. Vrijwel niemand bezat nog een zwempak. De meisjes zwommen in onderbroek en onderjurk. Het kon niemand wat schelen, dat het nat geworden textiel hier en daar doorzichtig werd. Het zal voor de bewakers een stimulans zijn geweest om deze geïnterneerden zo vaak mogelijk naar het zwembad te begeleiden.

Enkele maanden voordat de kampbewoners naar Batavia zouden worden geëvacueerd moesten zij naar Solo verhuizen, waar de meeste van hen vandaan kwamen. Zij kwamen terecht in de wijk Lodji Wetan, dat als beschermingskamp was ingericht.

Enkele kinderen mochten de middelbare school bezoeken. De uitverkorenen waren Julie, haar nichtje Jossie Henssen en Eugene Kiliaan. Niemand wist waarop deze keuze was gebaseerd. Geëscorteerd door een soldaat gewapend met een geweer liepen zij elke dag naar school. Klein foutje in het scenario: De lessen werden in het Indonesisch gegeven en voor het drietal bijna niet te volgen. Daar was best wel begrip voor. De meeste leraren hadden vroeger een Nederlandse basis opleiding gehad. De wiskunde leraar was zo vriendelijk zijn lessen in het Nederlands te vertalen.

Het bezoek aan de school was een welkome afleiding om het wachten op de evacuatie te bekorten.

Kruimeltje

2010-07-18T14:55:00.002+02:00

Op 8 maart 1942 capituleerde het Koninklijk Nederlands Indische Leger. Van Piet en Fien Portier raakte niet alleen hun zoon Bob, maar ook hun schoonzoon Piet Henssen in krijgsgevangenschap. Ietje en Piet woonden met hun drie dochters, Jossie, Enie en Vonnie in Surabaya. Nu Piet er niet was trok Ietje voor alle veiligheid in bij haar ouders in Solo. Voor het gezinnetje werd een extra kamer verkregen door een deel van de voorgalerij af te schutten.

Aan de krijgsgevangenen werd geen salaris uitgekeerd. Bovendien verloren de meeste Indisch Nederlandse mannen en vrouwen hun baan. Piet Portier was bij het uitbreken van de oorlog al acht jaar met pensioen. Dit pensioen ontving hij rechtstreeks van het residentiekantoor, waar hij vroeger had gewerkt.

Had hij tijdens de Japanse bezetting als Indische Nederlander nog recht op deze uitkering? Misschien niet. Hebben zijn voormalige Indonesische collega's er voor gezorgd, dat hij toch zijn pensioen kreeg? Door de chaos van de revolutie, die uitbrak bij het einde van de oorlog, kon hier nooit een antwoord op worden gevonden.

Eén enkel inkomen, het pensioen, was weinig om zo veel volwassenen en kinderen te onderhouden.Ter bestrijding van de kosten werd de piano te gelde gemaakt en de oogst van de vruchtbomen werd niet meer zelf geconsumeerd maar verkocht.

Op een middag werd langzaam en knarsend de tuindeur geopend. De familie zag niet geheel vrij van angst twee Japanners het erf op lopen. Vader Portier liep hen snel tegemoet. Ze troffen elkaar ter hoogte van het tuinmeubilair. Het tweetal woonde in het voomalig seminarie. Zij bleken tot de civiele tak van de Japanse bezettingsmacht te behoren. Het gesprek met Vader Portier vonden zij blijkbaar erg gezellig. Zij namen zelf 'biro', saké en zoutjes mee. Verder dan het tuinzitje kwamen zij niet. Toch was het hun niet ontgaan, dat de familie bestond uit een groot aantal jonge vrouwen en kinderen. Zij vroegen aan Vader, of zijn dochters sokken voor hen konden breien. Inderdaad bezaten zij die vaardigheid was Vaders antwoord. Al de volgende middag kwamen zij met strengen breikatoen. De maten van de sokken, de benodigde hoeveelheid breikatoen, de kosten en de verdere afspraken liepen allemaal via Vader. Eén van hen bracht een streng zijdegaren mee. Japanners hebben moeite met het uitspreken van de 'l'; silk werd door hem als 'siroek' uitgesproken. Na consultatie van zijn dochters begreep Vader, dat het dus zijde betrof. Van de dochters kreeg deze Japanner de bijnaam Siruk. Nooit hebben zij enige toenadering tot de meisjes gezocht. Deze Japanners in civiele dienst werkten op het voormalige residentiekantoor, dat onder een andere naam met vrijwel dezelfde ambtenaren het werk deed. Het kan bijna niet anders of deze Japanners hebben van de ex-collega's van Vader gehoord wie de heer Portier en zijn staat van dienst was.

Mannen, vrouwen en kinderen met 100% Nederlands bloed werden opgesloten in mannen-, vrouwen- jongenskampen. De kinderen konden daardoor geen geregeld onderwijs krijgen. Het geven van onderwijs aan de Indisch Nederlandse kinderen, die buiten de kampen waren gebleven, was verboden. Deze nakomelingen van de voormalige overheersers moesten dus dom blijven. Truus en Julie zijn dus gedurende de Japanse bezetting niet naar school gegaan. Een buurmeisje zat voor de oorlog met Julie op de MULO in een parallelklas. Als Indonesische mocht zij gewoon naar school gaan. Gedurende de gehele oorlog kwam zij bij de pagger om Julie te vertellen over de gebeurtenissen op school. Persoonlijke vriendschap is belangrijker dan etnische en politieke verschillen.

Voor de oorlog werd Java overspoeld door agaatslakken. Wij noemden ze 'bekitjots'. Het waren vuistgrote slakken die al het groen, dat ze tegen kwamen langzaam doch zonder ophouden opvraten. In 1944, met het einde van deoorlog in zicht groeiden de voedseltekorten. Men had ontdekt, dat de agaatslakken goed eetbaar waren door het slijm in kalkwater af te spoelen. Even bakken of roosteren en je had vlees bij je maaltijd. Niet lang na de ontdekking van de eetbaarheid van de slakken was het afgelopen met de slakkenplaag. De bekitjots waren echter bij lange na niet voldoende om de hongersnood te lenigen.

Opeens was hij er. Een broodmager jongetje zat op de muur bij het hek. Zijn armen en benen staken als stokken uit de vale vodden, die hij als kleding droeg. Hoe oud hij was kon men moeilijk schatten. Door voedselgebrek had hij waarschijnlijk een groei achterstand opgelopen. Moeder Portier schepte een portie rijst met toespijs op een emaille bord en liet het door één van de kinderen aan Kruimeltje geven. Ja, Kruimeltje, zo noemden de kinderen hem. Hij kwam dagelijks bij het hek voor zijn bord eten. 'Kruimeltje is er weer,' hoorde men elke dag één van de dochters roepen. Dat was het sein om zijn portie rijst op te scheppen.

Het jongetje kwam van de kampong achter het huis van de Portiers. Meer wist men niet van hem.

Zie op www.doppert.nl het verhaal 'Kebon'

Pensioen

2010-07-04T15:10:00.001+02:00

1935, Soerakarta, MULOweg……’Je gaat niet in je hansop. Kleed je netjes aan’ gebood mijn moeder, ‘Het is feest bij Tante en Oom.’ Aldus ging ik als zesjarig jongetje heel wat netter gekleed dan gewoonlijk naar de buren om er te spelen. Ze hadden een schaduwrijk en in mijn ogen een immens groot erf met talloze vruchtbomen. Op die bewuste dag vierden Oom Piet en Tante Fien Portier hun zilveren bruiloft. Dat zij ooit mijn schoonouders zouden worden, daar had ik totaal geen vermoeden van. Zij hadden een dochter, een tenger meisje met lange benen, dat sneller kon rennen dan ik. Het kwam in de verste verte niet bij mij op, dat zij bijna een kwart eeuw later mijn vrouw zou worden. De herinnering aan deze dag was geheel vervaagd, totdat ik het kiekje zag in één van de fotoalbums van mijn schoonfamilie. Ik zit daar tussen de leden van de familie alsof ik er al bij hoor. Een foto, die de toekomst lijkt te voorspellen.

Wat nam je mee als je onverwacht een interneringskamp in moest? Kleren, geld en juwelen voorzover je die nog had. En als je niet al te erg in paniek was geraakt ook nog de zware fotoalbums. Oorlog, revolutie en chaos. Van alle dingen, die je hebt kunnen redden, hebben oude familiefoto’s wel de grootste emotionele waarde.

Bladerend door één van de albums vond ik op de laatste bladzijde een knipsel van een krantenartikel. Het stuk stond in de ‘De Nieuwe Vorstenlanden’ van 31 maart 1933 No.73. Het betreft de pensionering van mijn schoonvader.

000000

NA DRIE EN DERTIG JAREN DIENST

Een voor bijna alle Solonezen bekende ambtenaar zal in Mei den dienst met pensioen verlaten, na het Gouvernement drie en dertig jaar en vier maanden trouw gediend te hebben.

De Heer P.Portier, Hoofdcommies op het Gouverneurskantoor, de vraagbaak van alle BB ( Binnenlands Bestuur ) ambtenaren, de hulpvaardigheid zelve, begon zijn loopbaan op een salaris van f.10-

Op dat loon werkte hij twee en een half jaar en trad in dienst op 24 Januari 1900.

Men vrage dus niet hoeveel Assistent Residenten de heer Portier heeft zien komen en gaan, evenals dit gezegd kan worden van de Residenten. Vanaf Resident de Vogel kende hij alle opvolgers!

Portier timmerde niet aan den grooten weg, is steeds bescheiden gebleven, deed zijn dienst naar behoren, was voor zijn chefs de rechterhand. Er kon niet iets gebeuren of Portier werd er bij gehaald en Portier wist precies in welk staatsblad dat en dat voorkwam.

Vier maanden lang in 1929, van Augustus tot October, heeft Portier het ambt van Gewestelijk Secretaris waargenomen, waarvoor hem een bijzondere tevredenheidsbetuiging werd toegekend, en toen hij voor die vier maanden een toelage vroeg, ondersteund door Gouverneur van Helsdingen ( de Gouverneur van Soerakarta), werd hem dit geweigerd. En toch was hier bekend, dat anderen bij waarneming van een ambt wel een toelage werd toegekend.

Wij willen hier een klein uittreksel geven van de tevredenheidsbetuiging.

………, van 1 Augustus tot 7 October 1929 tegelijk met zijn eigen functie de betrekking van Gewestelijk Secretaris op loffelijke wijze heeft waargenomen door al welke werkzaamheden hij bewijzen heeft geleverd van buitengewone

ijver en plichtsbetrachting…

Ziet kan het mooier?

Het is ons dan ook zeer opgevallen, dat P. geen andere betuiging van Regeringsdank is toegekend!

Maar wij zijn overtuigd, dat Portier hier niet voor werkt en gewerkt heeft. Het personeel en de chefs zullen hem echter niet vergeten.

Wij laten hieronder zijn staat van dienst volgen.

Hij is begonnen als klerk op het Residentiekantoor op f.10- op den 24en Januari 1900, twee jaren later kreeg hij tien gulden verhooging, om zes maanden later van hetzelfde jaar een sprong te maken van f.30-, waarop zijn salaris dus werd f.50-. Den 25en Juni 1904 werd het salaris vermeerderd met f.10-. In 1905 werd hem alweer f.5- vermeerdering van salaris gegeven, totdat eerst op den 4en Januari 1915 zijn benoeming tot 1e klerk op het Assistent Residentie kantoor volgde. In hetzelfde jaar volgde zijn benoeming tot 1e commies op datzelfde kantoor en in 1928 zijn benoeming tot Hoofdcommies bij de algemeene kantoordienst van het BB in het Gouvernement Soerakarta volgde.

Wij wenschen de Heer P.Portier een lang en aangenaam pensioenstijd.

000000

Tot zover het krantenartikel.

Uit het feit dat de weigering van de toelage vier jaar later nog uitgebreid in een krantenartikel wordt beschreven, mag men afleiden, dat de verontwaardiging in ambtelijke kringen erg groot moet zijn geweest. Een Gewestelijk Secretaris was lid van het BB en doorgaans een in Holland opgeleide jurist.

De waarneming van het ambt is mijn schoonvader kennelijk niet al te zwaar gevallen. Hij vervulde het naast zijn normale werkzaamheden.

Wat was de reden van Gouverneur Generaal de Graeff om het verzoek te weigeren?

Zou toekenning van een toelage een erkenning betekenen, dat ook een een Indo met alleen maar Lagere School en een goed verstand deze functie best kon vervullen?

Dit zou immers ook betekenen, dat hij in principe toegelaten moest kunnen worden tot het korps van het Binnenlands Bestuur.

Heeft men wellicht geluisterd naar het algemene advies van de regeringsadviseur Snouck Hugronje?

Het luidde: ‘Het keurkorps van het BB mag geen kleurkorps worden.’

Men kan er slechts naar gissen.

N.B. De salarissen lijken erg gering. Men mag echter niet vergeten , dat de prijs van voedsel toen heel erg laag was. Een portie rijst met toespijs kostte één cent en voor een halve cent meer kreeg je er nog een ei bij. Dat is bij elkaar nog net geen halve Eurocent.

Vrije Tijd

2010-07-04T15:08:00.001+02:00

Circa veertig kilometer ten oosten van de stad Solo verheft zich de Lawu; een dode vulkaan die sinds enkele tientallen jaren geen activiteit meer vertoont. Hete bronnen in de omgeving herinneren er aan , dat de Lawu niet dood is, maar slechts sluimert.

Op de helling van de berg bevindt zich het vakantiedorp Tawamanggu. De verschillende typen villa's en bungalows zijn eigendom van welgestelde particulieren. Tijdens de schoolvakanties echter worden veel van deze huizen verhuurd. De temperatuur van dit dorp is circa 25°C, hetgeen tamelijk fris aanvoelt vergeleken bij de 30°C in Solo.

De familie Portier huurde elk jaar dezelfde geriefelijke bungalow met een terras, waarop het goed toeven was. 'sAvonds daalde de temperatuur en was het dragen van een jas of vestje zeker niet overbodig. Er was altijd aanloop van vrienden of familie 'van beneden', die voor de gezelligheid een paar dagen bleven logeren.

Vrijwel direct na aankomst van het gezin op het vakantie adres meldde zich Gareng met zijn begeleider bij het tuinhek. Gareng was een pony, die zijn naam ontleende aan een clown in het wayangspel. Zij wisten, dat de jongste dochter gek was op paarden en het berijden van deze dieren. In de vakantie werd bijna dagelijk Julies lievelings paard Gareng gehuurd om ritjes in de omgeving te maken. De begeleider, een jonge man week niet van haar zijde. Bij niemand kwam de gedachte op, dat hij in plaats van te beschermen haar kwaad zou kunnen doen.

Graag reed Julie via een zandpad door het tropische regenwoud naar Grojokan Sewu, waarvan de naam letterlijk betekent Waterval Duizend. Het was een fascinerende aanblik hoe omgeven door een mantel van schitterende druppels het water zich van grote hoogte onder aanhoudend geraas zich stortte in het heldere bergmeer.

Buiten de grote schoolvakanties werden veel vrije dagen gevuld met logeerpartijen bij familie. Meestal betrof het zusters van Ma Fien. Zo logeerde Julie menigmaal bij oom Otto en tante Em Lincklaen Arriëns in Semarang.

Nog leuker waren de logeer partijen op een suiker-of tabaksonderneming. Oom Albert en tante Aaien Ameln hadden een zoon en een dochter, Fred en Loes, van dezelfde leeftijd als de kinderen Portier. Oom Albert was 'mijn' oom Frans Beem opgevolgd als administrateur van de onderneming Kemoedho. In de voortuin met het karakteristieke Shiwa beeld hebben in een wat latere periode ook Julie en Truus gespeeld. Vanuit Kemoedho ondernamen de beide gezinnen diverse uitstapjes.

Zij brachten een dag door in Kali Urang, een vakantieplaats op de helling van de Merapi. Het zwembad dat berucht was om het ijskoude water lag aan de voet van een grote heuvel, de Plawangan. Een groot deel van de dag lag het zwembad gevangen in de schaduw van deze heuvel tot de eerste verlossende zonnestralen verschenen om het water op te warmen. En als eindelijk de temperatuur tot een aangename hoogte was gestegen verdween de zon weer achter de horizon.

Van de Borobudur herinnert Julie zich, dat zij deze Hindu tempel meerdere malen heeft bezocht. Het was er altijd heel erg warm. Men doet er goed aan deze tempel te bezoeken bij zonsopgang- of ondergang en niet alleen vanwege de temperatuur. Het 'strijklicht' doet de reliëfs mooier en duidelijker uitkomen.

Parangtritis mocht aan het programma van uitstapjes niet ontbreken. Het was een toeristisch vissersplaatsje aan de zuidkust van Yogyakarta. Door de hitte op het strand werd je voor verkoeling in zee gedreven. Met nadruk werd er op gewezen geen groene kleding te dragen. De godin van de zuidzee, Dewi Lòrò Kidul, kon die kleur niet verdragen. Bij het zien van een in het groen geklede persoon ontstak zij in woede en sleurde de ongelukkige in de onderzeese kerker van haar kasteel.

Solo

2010-07-04T15:01:00.000+02:00

Pieter Portier en Josephine Portier -Mouthaan hadden voor de oorlog een groot oud huis. De afmetingen van de tuin waren in overeenstemming met die van het huis. Het erf werd omzoomd door talrijke vruchtbomen. Er bleef echter genoeg ruimte voor de kinderen over om in de tuin te leren fietsen en met de buurkinderen de in die tijd favoriete spelletjes te doen. Het echtpaar had zes kinderen, Ietje, Rena, Leo, Truus, Julie en de enige zoon Bob. Het verschil in leeftijd tussen de oudste dochter Ietje en de jongste Julie was zestien jaar.

Aan het ene eind van de Muloweg stonden aan weerszijden de Katholieke kerk en het Nonnenklooster. De beide gebouwen waren gescheiden door een heel smal deel van de weg, die zich na een honderd meter een drievoud aan breedte toenam. Direct rechts van de weg was het huis van de de familie Portier. Schuin tegenover de Portiers stond het Katholieke Seminarie, dat in de volksmond de 'Broederschool' werd genoemd. De weg vervolgend vond men aan de linkerzijde de Katholieke Lagere School en aan de rechterkant het paleis van prins Kusumoyudo.

De weg eindigde bij een T-kruising. In het midden van de horizontale balk van de T was één van de poorten die naar het Mangkunegaran paleis leidde.

Rond 1900 werkte vader Piet Portier als klerk op het Residentie kantoor. Eén van zijn collega's heette Raden Mas Suparto, een jongen van adellijke afkomst. In 1916 volgde Suparto zijn oom op en werd prins Mangkunegoro VII. Tussen vader Portier en deze prins bestond niet alleen een vriendschappelijke maar ook een zakelijke relatie. Portier stond bekend om zijn ijzersterk geheugen, waarmee hij in de reeks eeuwenoude archieven de diverse contracten tussen de vorsten en de koloniale overheid kon terug vinden. Ook die andere Solose vorst Zijne Vorstelijke Hoogheid Susuhunan Paku Buwono X maakte graag gebruik van de kennis van Portier. Deze laatste vorst werd gemakshalve met 'de Sunan' aangeduid.

Het echtpaar Portier werd altijd uitgenodigd bij een feestelijke gelegenheid in het paleis van de Sunan, de Keraton Hadiningrat Surakarta of in dat van de Mangkunegoro, de Istana Mangkunegaran.

Vele Indonesische vorsten gedroegen zich als gezagsgetrouwe onderdanen van het Koninkrijk der Nederlanden. Zij vergaten echter niet, dat de Nederlanders in feite bezetters waren van hun land. De Sunan had een opmerkelijke manier om zijn ongenoegen hierover te laten blijken. Hij deed dit door de grenzen van de Nederlandse gedragsnormen wat op te rekken.

Een voorval tijdens één van de hofbals in de Keraton heeft zich onuitwisbaar in het familiegeheugen vastgeklonken:

Ma Portier had de eer door de Sunan, die de Europese dansen uitstekend beheerste, ten dans gevraagd te worden. Tijdens een Weense wals maakte hij haar een compliment, 'Mevrouw, wat hebt U mooie benen.' Een halve eeuw later kon Ma Portier nog altijd met grote verontwaardiging opmerken, 'Hoe kon hij dat nou weten. Ik droeg toch een lange jurk. Onbeschoft is die Sunan.'

Er deden talrijke verhalen de ronde hoe de Sunan zowel eenvoudige Nederlandse burgers als hoge ambtenaren schoffeerde om zijn ongenoegen met de koloniale overheersing tot uitdrukking te brengen. Of het allemaal echt gebeurd is kan helaas niet meer worden nagegaan.

Op de feesten aan het hof was het gebruikelijk, dat wanneer de Sunan een dame had uitgekozen voor een dans, hij zijn adjudant opdracht gaf de betreffende dame naar hem te begeleiden. Op een keer keek hij de vrouw verbaasd aan en zei tegen de adjudant, 'Ndah ini, yang lain. (Niet deze, die andere)'. Begeleid door de adjudant liep zij over de marmeren dansvloer terug naar haar plaats aan de overzijde van de zaal. Na een een knikje van de Sunan kreeg haar buurvrouw de eer om met zijne Vorstelijke Hoogheid te mogen dansen.

Bij een andere feestelijke gelegenheid had de Sunan drie keer of meerdere malen dezelfde danspartner. Als waardering liet hij de volgende dag bij deze knappe doch getrouwde dame, een grote diamant van zeldzame helderheid bezorgen. Met dank, doch niet zonder ontsteltenis, moest zij deze buitensporig grote attentie in ontvangst nemen. Al gauw kwam dit voorval terecht in het roddel circuit. Het werd sterk in twijfel getrokken, dat de ontmoeting met de Sunan zich had beperkt tot de dansvloer. En de diamant? Die werd in de verhalen alsmaar groter en kostbaarder.

Het was gebruikelijk, dat een Nederlandse ambtenaar van het Binnenlands Bestuur op gezette tijden bij de Sunan op audiëntie kwam om met hem de lopende zaken te bespreken. Het gebeurde een keer, dat tijdens een bespreking de Sunan naar een bediende wenkte en haar meedeelde, 'Kencing, kencing (Plassen,plassen).' Zij kwam toen met een plaspot en bracht deze vakkundig op de juiste plaats onder zijn kain. De Sunan ging onder het geluid van gedempt gekletter gewoon verder met het gesprek

De Sunan maakte graag reizen over Java buiten de grenzen van zijn rijk. Dit moest het Nederlands Indische Gouvernement met tegenzin toestaan. Het kostte veel geld om de Sunan met het gebruikelijke grote gevolg met de trein naar de gewenste bestemmingen te brengen. Erger vond men de toejuichingen van de samen gestroomde menigten in Surabaya en Malang. Hiermee maakte het volk duidelijk, dat zij de Sunan en niemand anders erkenden als de legitieme heerser over Java.

NB.

Zie voor de beschrijving van de tuin de verhalen:

'Putri Solo' op de website www.doppert.nl

'Spelen in Solo' op de weblog 'vertellingenvanlouis'

3 Het Spoor

2010-06-06T19:04:00.000+02:00

± 1975

Na verloop van tijd kende ik alle menu's van de restauratiewagens uit het hoofd. Dat was zeker geen bijzondere prestatie van het geheugen. Er was weinig variatie in het voedselaanbod. Het was duidelijk, dat men geen rekening hield met een zonderling, die zo veelvuldig deze treinreis wenste te maken. Bij een overstap in Frankfurt maakte ik graag gebruik van de stationsrestauratie of de eetstalletjes op het perron. Men doet er het beste aan de nationale lekkernijen te nuttigen zoals een Bratwurst mit Bier und Schnaps. Het smaakt heel goed, dus het zal wel erg ongezond zijn. De combinatie van deze alcoholische versnaperingen noemt men hier 'ein strammer Max'. Zeer aan te bevelen als oppepper is 'schwarze Kaffee mit Weinbrand'.

Op een avond reed ik naar huis met de Berglandexpress. Ik bestelde er een maaltijdsoep. Meestal is die best smakelijk en snel weg te lepelen. Maar dit keer vond ik in de soep een stuk vlees met een merkwaardige structuur. Gewoonlijk lopen in vlees de vezels min of meer evenwijdig. Tot mijn verwondering liepen hier de vezels op zeer regelmatige wijze loodrecht op elkaar. Na een nauwkeurige analyse kwam ik tot de conclusie, dat het hier textiel materiaal betrof. De dikte van de draden wees in de richting van een stukje dweil. Was het lapje per ongeluk of opzettelijk aan mijn maaltijdsoep toegevoegd? En als men het al opzettelijk met de soep had meegekookt, had men er dan kwade of goede bedoelingen mee gehad?

In de miljoenenstad Jakarta woonde Pak Sidin. Hij verkocht zelf bereide soto ayam. Deze kippensoep transporteerde hij middels een duwkarretje met aan de voorzijde een ijzeren steunstang. In een bepaalde wijk van de stad had hij een vaste standplaats. Hij begon op een tactisch goed gekozen tijdstip met de verkoop van de soep, namelijk midden op de dag om twaalf uur. In de loop van de ochtend had men in de hete tropenzon door transpireren veel vocht en zout verloren. De consumptie van soto ayam was een bijzonder aangename wijze om dit verlies aan te vullen. Pak Sidin was wereldberoemd in de omgeving rond zijn verkoopplek. Nog voordat hij zijn plaats had ingenomen hadden zich reeds een aantal wachtende klanten verzameld. Zijn soep had ook iets bijzonders. Behalve de geur van een verrukkelijke soto ayam hing er nauw merkbaar ook een speciaal aroma, dat een onweerstaanbare eetlust opwekte. Menige klant liet zich daardoor verleiden een tweede portie te nemen. Gewoonlijk was na een uur de inhoud van de grote pan tot op de bodem uitverkocht.

Bij zijn thuiskomst bereidde Pak Sidins vrouw voor haar man altijd een mok kopi tubruk. Dat is gemalen koffie waar over heen kokend water wordt gegoten. Zij roerde voorzichtig in de koffie en veegde met het lepeltje de korrels van de rand alvorens hem de mok te overhandigen. Hij stak dan meteen een krètèk sigaret op. Lang konden zij van dit dagelijkse samenzijn niet genieten. De soeppan moest worden schoongemaakt alvorens bacteriën, kakkerlakken en ander ongedierte zich te goed gingen doen aan de etensresten.

Na een grondige reiniging van de pan vulde Pak Sidin deze met water en zette hem op een matig vuur. Zodoende had hij de tijd om rustig een bad te nemen voordat het water kookte.

In de badkamer kleedde hij zich uit en pakte zijn ondergoed op. Met een paar grote stappen was hij in de keuken, waar hij het in de pan liet glijden. Daarna rende hij weer terug naar de badkamer. Zijn gezin schonk er geen aandacht aan, dat hij elke dag geheel naakt van de badkamer naar de keuken en terug flitste.

Langzaam goot Pak Sidin de steelpan met water over zijn stoffig en bezweet lichaam. Vervolgens zeepte hij zich grondig in met Unicura zeep en sloeg geen plekje over. In zijn zwart golvend haar liet hij de shampoo schuimen waarbij grote vlokken met een pets op de grond vielen. Tenslotte spoelde hij met een paar pannetjes water de zeep weg. Na zich afgedroogd te hebben trok hij de kraakheldere kleren aan, die zijn vrouw had klaar gelegd.

Hij begaf zich nu naar de keuken. Daar viste hij met een tang zijn ondergoed uit de pan waarbij het speciale aroma in het water achter bleef. Hij vervolgde de bereiding van de soto ayam op een wijze, die de strengste hygiënische toets kon doorstaan.

Pak Sidins huis lag in een volksbuurt, waar de mensen in kleine huizen dicht op elkaar woonden. Het was moeilijk zo niet onmogelijk om iets voor eeuwig geheim te houden. Uiteindelijk lekte het recept van zijn soto ayam bereiding uit. Op een dag liep Pak Sidin met zijn karretje naar zijn verkoopplek. Plotseling bleef hij stokstijf staan.Vanuit de verte zag hij, dat er twee mannen stonden in plaats van wachtende klanten. Vele jaren geleden had hij zoiets meegemaakt. Hij keerde zich met zijn karretje om, sloeg een zijstraat in en ging naar huis. Hij hield zich voorlopig niet bezig met de vele vragen, die op hem af kwamen. Net als toen luisterde hij naar zijn gevoel, 'Ga gauw verhuizen naar een andere wijk'. Dat was geen groot probleem; Pak Sidin was verre van onbemiddeld.

2 Het Spoor

2010-06-06T19:00:00.001+02:00

±1970

In zijn streven mij te behoeden voor elk mogelijk onheil nam de 'kebon van Tjoekir' zeer drastische preventieve maatregelen. Hij nam bezit van mijn geest en stuurde mijn verlangens en plannen. Hoe kwam ik anders op het waanzinnige idee om de nachttrein te nemen van Londen naar Aberdeen, terwijl al mijn vakgenoten met British Caledonian vlogen om aldaar het congres te bezoeken.

Onze reisafdeling had alles gedaan om het mij zo comfortabel mogelijk te maken. Men had voor mij een eenpersoons slaapcoupé besproken opdat ik heerlijk fit en uitgerust mijn voordracht kon presenteren. De conducteur verzekerde mij, dat hij hoogst persoonlijk mij zou wekken voor het ontbijt met thee of koffie.

In het Verenigd Koninkrijk moet men overigens wel oppassen bij het gebruik van deze dranken. Het is hier de gewoonte om de thee met melk en de koffie met melk zodanig te bereiden, dat er tussen de beide vloeistoffen hoegenaamd geen visueel verschil is waar te nemen. Om niet voor een barbaar van het vasteland aangezien te worden, moet men alle zintuigen mobiliseren om toch het onderscheid tussen thee en koffie vast te stellen. Het getuigt hier van een verfijnde beschaving wanneer men de juiste zoetmakers weet te kiezen; de witte kristalsuiker dient aan de thee te worden toegevoegd en de bruine rietsuiker aan de koffie.

Na wat gelezen te hebben begaf ik mij ter ruste. Het zou best wel lukken, dacht ik, om de slaap te vatten bij de wiegende beweging van de wagon en het eentonige kedèng-kedèng geluid van rails en wielen. Dat was echter een misrekening. Vlak voordat ik in slaap viel verminderde de trein knarsend en piepend zijn vaart. De trein stopte en het werd heel stil. Dan opeens voer een schok door de wagon gepaard aan het geluid van botsende buffers. De wagon voelde ik achteruit rijden, dan weer vooruit; daarbij hoorde ik weer de buffers tegen elkaar slaan en het metalen geluid van het ontkoppelen en koppelen van de rijtuigen. Het was mij duidelijk, dat men bezig was de trein te rangeren.

Nadat ik op deze wijze klaarwakker was gemaakt, reed de trein weer verder.

Vlak voordat ik bijna insliep stopte de trein en werd er weer gerangeerd.

Even voordat ik ten derde male dreigde in te slapen volgde een reprise van de rangeergeluiden.

Het verhaal dreigt even eentonig te worden als de kedèng-kedèng klanken van een rijdende trein.

Zonder rekening te houden met mijn slapeloze nacht deed mijn reiswekker onbarmhartig rinkelend zijn plicht; tijd om op te staan. Uit de kraan van de wastafel liep een dun straaltje water dat met het ritme van de trein heen en weer slingerde. Het lukte mij slechts zeer ten dele om de slaap uit mijn ogen te wassen.

Ik putte troost uit het feit, dat ik van een echt Engels ontbijt mocht genieten.

Inderdaad kwam na een klop op de deur de conducteur met als voorproefje van het ontbijt een kop thee en een biscuitje en leek daarmee zijn welgemeende 'Good morning' te willen onderstrepen. Ik bedankte hem met een,'Thank You very much indeed', en verwachtte, dat er nog twee stewards zouden komen om de rest van het eten te serveren.

Ik wachtte en wachtte en wachtte, maar er kwamen helemaal geen stewards. Tot mijn grenzenloze verbazing bleek het hele ontbijt slechts te bestaan uit het eerder genoemde kopje thee met het armzalige biscuitje. Er was dus geen koffie, melk, corn flakes, roerei, gebakken ham, marmelade, toast, boter, witte bonen in tomatensaus, gerookte schelvis, tomaat, gebakken worstjes, sinaasappelsap en havermoutpap. En dat was toch wel het minste wat je mocht verwachten van een ontbijtje in de trein. Het werd mij op dramatische wijze duidelijk gemaakt: Het karige ontbijt was het symbool van 'the End of the British Empire'.

Op het station van Aberdeen bekeek ik de stadskaart en vond er de locatie van mijn hotel. Ik dacht, dat de de afstand makkelijk te voet afgelegd kon worden ondanks mijn slechte nachtrust en minimale portie ontbijt. Helaas was het een pijnlijke zelfoverschatting van mijn fysieke kracht; het bleek allerminst een makkelijke wandeling. Ik wilde niet, dat mijn vakbroeders aan mij konden zien welke nachtelijke ontberingen ik had doorstaan. Zodra ik het hotel in het vizier kreeg verving ik mijn slome slepende pas door een energieke ferme tred. In de lobby trof ik een paar collega's aan. Ik weerstond de verleiding van de lederen fauteuils, bleef stoer staan, trok mijn mondhoeken omhoog en vroeg hen schijnbaar opgewekt, hoe hun vliegtocht was geweest. Hun reactie was niet bepaald vrolijk. Kort voor de landing moesten zij hun schoenen uittrekken, de veiligheidsgordel strak aantrekken, voor over buigen en met de handen het hoofd beschermen.Na de landing werd hen verzocht rustig en snel het vliegtuig via de opblaasbare glijbaan te verlaten. Wat er aan de hand geweest was, werd hen niet prcies verteld. De luchtvaartmaatschappij was erg terughoudend met het geven van informatie. Het zou slechts een voorzorgsmaatregel betreffen.

De Kebon van Tjoekir, de beschermengel van onze familie, had mij niet slechts behoed voor een 'bijna ongeluk'. Hij had ook voorkomen dat ik op ontluisterende wijze het vliegtuig moest verlaten door met de schoenen in de hand via een glijbaan de Schotse bodem te betreden.

In Beieren bezat mijn firma een een dochtermaatschappij. Deze Duitse dochter was bijna even groot als de Nederlandse moeder. In het laboratorium van deze vestiging werd, evenals in de onze, onderzoek en ontwikkelingswerk verricht op het gebied van kunststoffen en synthetische garens.

Voor een goede afstemming van de werkzaamheden reisde ik gedurende enkele maanden bijna wekelijks met de trein naar het Duitse laboratorium.

Er reden drie internationale treinen door Duitsland. De oudste was de Berglandexpress. Afgaande op de in de Duitse, Franse en Italiaanse taal gestelde gebodsborden reed de trein ook door Zwitserland. De andere twee treinen waren duidelijk producten van het naoorlogse Deutsche Wirtschaftswunder. Ze droegen de dichterlijke namen Rheingold en Lorelei. De inrichting van de restauratiewagens met schemerlampjes was net als die van vijftien jaar geleden; het leek als of de tijd hier had stilgestaan. Nieuw waren de panorama rijtuigen. Ze leken op de Engelse dubbeldeksbussen, alleen bestond hier het bovenste dek uit grote ramen en een glazen dak. Voor een groot deel van het traject reed de trein langs de zuidelijke oever van de Rijn. Het rivierlandschap is magnifiek. Aan de overkant zag je dorpjes als een verzameling poppenhuisjes. Anderzijds waren er heuvels waarop kasteelruines de omgeving domineerden. Op de rivier voeren traag de rijnaken en een plezierboot. Voor mij was het als een mooie natuurfilm, die niet meer boeit nadat je hem tienmaal gezien hebt. Op een keer reed ik in de schemering naar huis en had een mooie plaats in de panorama wagon gevonden. De straatverlichting van de dorpen floepte aan en opeens ontstonden er eilandjes van licht op de noordoever van de Rijn.Het moet rond 19.00 uur geweest zijn. Hoe mooi ook; eerlijk gezegd zat ik liever thuis op de bank om met mijn gezin naar Pipo de Clown te kijken.

Het laboratorium was verbonden aan een grote fabriek waar synthetische garens en vezels werden geproduceerd. Het industriecomplex lag in een onbebouwde kom. Niet ver daar vandaan lagen een aantal dorpen waar veel personeelsleden huisvesting hadden gevonden. Vanwege de goede spoorverbinding verbleef ik meestal in het stadje Obernburg. Ik had er de keuze tussen vijf kleine hotelrestaurants. Zonder uitzondering waren de kamers keurig ingericht en bezwangerd van de geur van schoonmaakmiddelen.

In één van deze hotels had ik een minder aangename evaring. Ik arriveerde om acht uur 's avonds. De eigenares had slechts een zolderkamer voor mij, omdat het hotel vol was. Het was merkwaardig, dat ik geen enkele andere hotelgast kon ontdekken. De volgende dag deelde ik de ontbijtzaal slechts met twee andere gasten. Na het ontbijt wilde ik in de slijterij aan de overkant van de straat een fles Eiswein kopen. Ik nam mijn weekendtas mee om de fles tussen de kleren tegen breuk te beschermen. De hotel eigenares hield mij tegen en verbood mij het hotel te verlaten zonder eerst te betalen. Na de hotelrekening te hebben voldaan kocht ik de begeerde fles Eiswein. Met een zuur gezicht gaf de eigenares mij toestemming om in de lobby te wachten. Gelukkig duurde het niet lang voordat de Mercedes taxi van de zaak mij kwam ophalen. Ik stapte in de auto zonder een blik op de eigenares te werpen.

In de auto echter rees bij mij de gedachte, dat de hotelhoudster mij wellicht had aangezien voor een criminele allochtoon. Eerlijk gezegd, ik kon het haar niet euvel duiden. Ik heb namelijk mijn uiterlijk niet mee. Keer op keer overkwam het mij, dat ik op het Londense vliegveld Heathrow

door de douane er uit werd gepikt om aan een grondige visitatie te worden onderworpen. En als men mij over het hoofd had gezien, dan hoefde ik alleen een paar keer snel naar links en rechts te kijken en ja hoor, mijn koffer moest weer open. Ik hoor nu de lezer luidkeels denken, 'Sukkel, dan vul je toch je koffer met stinkende, beschimmelde ongewassen sokken!' Inderdaad een geweldig mooi plan. Het was voor mij helaas niet uitvoerbaar. Ik woonde weliswaar in een huis met een tweede verdieping en vijf slaapkamers, maar ik moest deze woonruimte delen met een lieve echtgenote en vier kinderen. Geen van hen was bereid toestemming te verlenen om in huis een berg ongewassen sokken te laten beschimmelen.

1 Het Spoor

2010-06-06T18:56:00.001+02:00

Elk jaar was ik blij en opgelucht, wanneer mij weer een Rijksstudiebeurs werd toegekend. Ik ontving altijd het maximale bedrag, dat slechts werd verleend aan de allerarmste studenten. Helaas bleef de hoogte van de toelage vele jaren constant en werd er geen rekening gehouden met de prijs-en loonontwikkeling. Het was een financiële noodzaak, dat ik een vacantiebaan moest nemen.

Zonder moeite vond ik werk als stationsassistent op het station Staatsspoor, dat nu 'den Haag Centraal' genoemd wordt.

Met een tiental andere vacantie werkers was het best gezellig. In 1955 kon slechts een zeer klein percentage van de bevolking zich een auto permitteren. Tijdens de vacanties stroomden de bosrijke gebieden vol met touristen uit de grote steden. Het waren allemaal fietsvacanties. Elke dag werden er een dozijn of meer goederenwagons volgeladen met fietsen naar diverse vacantie oorden getransporteerd. Na ca. twee weken kwamen deze fietsen weer terug. Zij moesten dan van de perrons naar de stalling worden gereden. Wij kregen er handigheid in om met twee fietsen te rijden. Een klein deel van ons werk bestond uit het laden en lossen van wagons met dozen en kisten.

Voor het dragen van de bagage van de passagiers waren twee witkielen aanwezig. Dat waren er veel te weinig. Zo zag ik een keer een stokoude dame moeizaam zeulen met een grote lederen koffer. Gedreven door de courtoisie, die deel was geweest van mijn opvoeding liep ik op haar toe. Met een van dank stralend gelaat aanvaardde zij mijn hulp. Nadat ik de koffer in de achterbak van de taxi had geplaatst, drukte zij mij met een woord van dank een kwartje in de hand. Met enige verwondering keek ik naar het kwartje. Betaald worden voor hoffelijkheid, dat was toch raar! Het is een fooi, schoot mij te binnen. Dat is echt krankzinnig. Aan mij geef je toch geen fooi! Ik was even vergeten, dat ik niet meer de jongen was, die op de plantage in één van de grote huizen woonde. Een huis met een tuin waar in ik kon rondfietsen. Nee, ik was nu een stationsassistent, die ongeschoolde arbeid verrichtte.Het was eerlijk werk en daar is niets mis mee. En een fooi is een materieel bewijs van erkentelijkheid.

Wij tijdelijke werkkrachten hadden gezamenlijk met de vaste stationsarbeiders een fooienpot, waarvan de inhoud wekelijks werd verdeeld. Het leverde een paar dubbeltjes op; genoeg voor een een gebakken bokking van het visstalletje op de Valkenboslaan of een hongerstillend puddingstukje van het Wittebroodskind op het Thomsonplein. Nadere informatie over de consistentie van een puddingstukje is niet overbodig. Het lijkt samengesteld uit koekrestanten die onder hydraulische druk worden samengeperst tot een miniklinker.

Het werk op het station vergde geen al te grote geestelijke inspanning. Er was ruim voldoende tijd om weg te dromen en je gedachten te vullen met interessantere zaken. Deze bezigheid was echter niet zonder gevaar. Na een goederenwagon met fietsen en dozen geladen te hebben liep ik in gedachten verzonken achter de andere stationsassistenten naar het schaftlokaal. En toen gebeurde onontkoombaar het voorspelbare; ik stapte mis en viel van het perron naast de rails. Enkele tientallen meters bij mij vandaan kwam een trein aanrijden op weg naar het rangeerterrein. Er bleef mij geen tijd om op het perron te klauteren, dus drukte ik mij plat tegen het perron aan. In mijn beleving rolden tergend langzaam de wielen voorbij. Ik mankeerde totaal niets. Ik legde de palmen van mijn handen op het perron alsof het de rand van het zwembad was. En toen, armen strekken, sprong, zwaai met een been en hup ik stond weer op het perron. Geen van mijn collega's had mijn afwezigheid opgemerkt.

Was het de 'kebon van Tjoekir', de beschermengel van de familie, die mij had gered?

Op het station was tegen de overkapping aan een cabine gebouwd met grote ruiten van waar je alle perrons kon overzien. Je kwam er middels een trap. Om begrijpelijke reden zat het glazen kamertje meestal op slot en werd de sleutel zorgvuldig bewaard. In dit kleine heiligdom bevond zich namelijk de microfoon waarmee de luidsprekers werden bediend. De stationschef in hoogst eigen persoon vroeg mij, of ik de 'moderne' talen sprak. Gedreven door mijn ijdelheid zei ik tegen deze hoge autoriteit, 'Ja meneer'. Zodoende schalde mijn stem met een verre van volmaakt gesproken vreemde taal menigmaal door de luidsprekers over de perrons. Het waren meestal berichten met dezelfde strekking, zoals bijvoorbeeld:

'Un message pour Madame de Pompadour. Madame de Pompadour est priée de se rendre à l'office de gare'.

' There is a telephone call at the ticket office for mister Charles Stuart. Mister Stuart, to the ticket office'.

Vanuit de cabine kon ik zien, hoe de betreffende persoon haastig naar het kantoor liep.

Het omroepen in vreemde talen was een taak, die niet in mijn arbeidsovereenkomst was vastgelegd. Ik verwachtte dus hier extra voor beloond te worden. Niets daarvan. Ik kreeg helemaal niets en ervoer dit als een schrijnend onrecht. Het was echt een schoolvoorbeeld van uitbuiting. Een samenzwering van het internationale grootkapitaal tegen een eenvoudige stationsarbeider.

'sAvonds rolden de treinen uit de richting Duitsland binnen. In de restauratievoertuigen brandden heel gezellig de roomkleurige schemerlampjes. Het zou vast erg duur zijn om in een rijdende trein te dineren. De passagiers, die uit het rijdend restaurant stapten, waren vaak voorzien van karakteristieke kledingstukken. De mannen droegen een trench coat. Zoals de naam al zegt; deze jas was bestemd om in de loopgraven te worden gedragen. Hoewel er gelukkig nergens een oorlog of loopgraaf te bekennen was, droeg men het graag. Het stond namelijk deftig; het model had behoord tot de uitrusting van de Britse officieren. De dames waren meestal voorzien van een hoed waar aan de voorzijde een wijdmazig stuk muskietengaas met nopjes hing. Een voile heette dat. Het was een primitieve en weinig effectieve methode om rimpels te maskeren. Tegenwoordig laat men de boel strak trekken door een plastisch chirurg. Allemaal rijke stinkerds, handlangers van het grootkapitaal; dat was duidelijk.

Eén van mijn taken was het schoonhouden van de perrons. Het station beschikte niet over een stofzuiger, die hiervoor geschikt was. Alles moest handmatig geschieden. Voor het hanteren van een bezem was het bezit van spierbeheersing en inzicht een dwingende vereiste. Ik had hulp van een nieuw aangestelde collega, die nog nooit eerder een perron had geveegd. Hij had dus nog een heel lange weg te gaan alvorens hij de daarvoor vereiste bekwaamheid zou hebben verworven. Zijn werktuigen bestonden uit een grote katoenen zak en stoffer-en-blik. Met de laatste verwijderde hij de hoopjes materiaal, die ik bij elkaar had geveegd, waarna hij deze in de zak verzamelde.

Het was die middag vrij druk op het station. Het leek mij het juiste ogenblik om mijn grote vakbekwaamheid in het perronvegen te demonstreren ten overstaan van een groot publiek. Met zwier mijn bezem hanterend laveerde ik tussen de wachtende passagiers. Ik had geen applaus verwacht, maar op zijn minst toch wel bewonderende blikken. Maar zelfs van dat laatste bleef ik verstoken. Desondanks bleef ik trots, dat ik de klus in zo een korte tijd geklaard had.

Maar het was niet goed. Een ambtenaar van het kantoor kwam mij zeggen, dat er klachten waren van de wachtende reizigers over het opwaaiende stof van mijn bezem. Ik had zo mijn best gedaan en het was nog niet goed. Het was bijzonder demotiverend. Een week later nam ik voorgoed afscheid van mijn functie als stationsassistent.

1955 was een voor mij gedenkwaardig jaar. Een ongelukkige relatie werd beëindigd. Maar ik had geluk. Er kwam een begin van een verbintenis, die nu al meer dan een halve eeuw voortduurt.

Theater

2010-04-13T19:22:00.002+02:00

In het gevangenkamp had ik twee vurige wensen: De eerste was een portie nasi goreng met fijngesneden ham en een spiegelei; de tweede een toverdrank om me onzichtbaar te maken. Aan beide verlangens kon niet worden voldaan. De tweede wens behoeft wellicht enige toelichting.

Eén van de overlevingsstrategieën was : Zorg dat je niet opvalt, want anders word je aangewezen om een rotklus op te knappen. Of je krijgt klappen omdat je brutaal keek of niet diep genoeg had gebogen enz. Vandaar het verlangen naar een toverdrank om je onzichtbaar te maken.

'Zorgen, dat je niet opvalt' groeide uit tot een bizarre karaktertrek, die je niet gauw kwijtraakte. Het was een deel van je persoonlijkheid geworden, dat strijdig kon zijn met het aangeboren karakter.

Uit mijn drie hobbies koos ik als beroep die, welke mij toen het meest fascineerde. Het was een tijd waarin er werk was in overvloed. In vrijwel alle professies was een tekort. Een ieder, die een beetje kon lezen en schrijven kon meteen aan de slag. Zo kwam ik te werken op een onderzoeksinstituut.

Met lekker een beetje rotzooien op een laboratorium verdiende ik een flinke korst brood voor mijn gezin. Wat mij vooral aantrok was, dat je rustig je werk kon doen zonder op te vallen.

Maar dat bleek een ernstige misrekening.

Wij, mijn collega's en ik, moesten op gezette tijden verslag uitbrengen van de resultaten van ons onderzoek. Dit werd gedaan in de vorm van een voordracht. Het publiek bestond uit specialisten van andere afdelingen en de directie van het instituut.

De tijd ging razendsnel om. En toen was het mijn speekbeurt. Met knikkende knieën en angstzweet gutsend uit mijn poriën schoof ik achter het spreekgestoelte. Een zwart buisje was als een pistool op mijn hoofd gericht. Ik tikte er een paar keer tegen. 'TOK, TOK, TOK', klonk het oorverdovend. Een technicus uit het publiek snelde toe, greep de microfoon, draaide aan de knop en bracht zodoende het geluid terug naar het juiste niveau. Uit de bijzondere bekwaamheid waarmee deze handeling werd verricht kon een ieder afleiden, dat hij behoorde tot de orde der hoger opgeleiden.

' Dames en heren. Graag wil ik u deze middag iets vertellen over diffusieverschijnselen bij het natspinnen van polymeren ...................

Tenslotte wil ik degenen noemen die een grote bijdrage geleverd hebben aan dit onderzoek: Jeannette van Laar, Gert-Jan Harmsen en Jeanette van Dijk'.

'Bedankt voor uw aandacht'.

Ik weet niet of het applaus wel of niet echt gemeend was. In ieder geval streelde het geluid in zekere mate mijn ijdelheid. Het bleef echter een schamele compensatie voor de angsten, die ik had uitgestaan. Toch moet ik zeggen, dat een groot deel van mijn plankenkoorts wegviel, nadat ik de eerste woorden had uitgesproken.

De voordrachten die mijn collega's en ik presenteerden op internationale congressen waren zorgvuldig geselecteerd. Zij mochten geen onderwerpen bevatten, waaruit een octrooi kon voortvloeien. Met andere woorden, de concurrentie mocht er geen direct voordeel uit halen. De lezingen gaven een beschrijving en verklaring van fysische of chemische verschijnselen. Onze voordrachten beperkten zich tot slechts enkele malen per jaar ; het was niet ons beroep zoals bij docenten in het onderwijs. Voor de firma vormden wij een visitekaartje en maakten in feite reclame als een 'sandwich man' in een winkelcentrum. Dat betekende, dat een lezing niet alleen de toets van de wetenschappelijke kritiek kon doorstaan, maar zij moest ook goed worden gebracht. Wij kregen de gelegenheid om lessen te volgen in 'Spreken in het Openbaar'. Het belangrijkste advies was: Doe het uit je hoofd en kom los van de lessenaar.

Dat was geen eenvoudige opgave. Je kon de vloer om je heen niet bezaaien met spiekblaadjes zoals de cabaretier Wim Kan. De techniek was toen nog niet zover, dat er links en rechts van je beeldbuizen met tekst konden worden opgesteld. Dat zou echt ideaal zijn. Je kon dan alle teksten rustig oplezen en je concentreren op het maken van stoere gebaren en het trekken van vastberaden gezichten. Je leest eerst rustig de tekst van het linkerbeeldscherm en dan van het rechter, vervolgens weer van het linker en dan weer van het rechter .........Langzaam draait je hoofd naar links en dan naar rechts alsof je kijkt naar een tenniswedstrijd in slow motion.

Uit het hoofd vertellen? En wat als je een 'black out' krijgt? Het kan iedere podiumkunstenaar overkomen. Ik ontmoette een keer een gewezen balletdanseres. Zij vertelde mij,'Alle nachtmerries, die je in mijn vak kunt krijgen, werden bij mij werkelijkheid. Een keer was ik zo geconcentreerd op het dansen, dat ik in de orkestbak viel. Ook ben ik eens gestruikeld en viel met een bons op de planken. Mijn danspartner heeft mij toen met sierlijke bewegingen overeind geholpen, waardoor het leek of die val er bij hoorde. Het ergste vond ik wel de 'black out'. Ik wist opeens helemaal niet meer welke serie passen ik moest maken. Ik huppelde wat rond en deed alsof het er bij hoorde'.

Als wij bij het presenteren van een lezing een 'black out' zouden krijgen dan konden wij natuurlijk ook wel wat rond huppelen. Ik vrees echter dat het publiek al vrij snel in de gaten zou krijgen, dat het gehuppel echt niet bij de wetenschappelijke voordracht hoorde. Na de nodige ervaring te hebben opgedaan had ik de volgende methode om een 'black out' op te vangen: Je leert de voordracht uit het hoofd. De volledige tekst houd je binnen handbereik op de lessenaar. In de kantlijn teken je plaatjes, die betrekking hebben op de er naast getypte tekst.

Eens in het jaar werd er op het onderzoeksinstituut een cabaretavond georganiseerd. De spelers en tekstschrijvers behoorden allen tot het hoger personeel. Allerlei situaties binnen en buiten de firma werden geparodieerd. De grootste belangstelling ging naar de sketches waarin op ludieke wijze allerlei maatregelen van de directie aan de kaak werden gesteld. Dit werd door de directie sportief opgevat en hogelijk gewaardeerd. Wij konden in onze kritiek vrij ver gaan. Wij waren niet alleen hun naaste medewerkers, maar onder ons bevonden zich ook hun mogelijke opvolgers.

De avond was uitsluitend toegankelijk voor leden van het hoger personeel, hun partners en enkele vertegenwoordigers van de vakbond. Op de generale repetitie mochten de kinderen komen kijken. Op de avond van de uitvoering zaten de echtgenoten met plaatsvervangende plankenkoorts zonder te lachen stijf op hun stoelen. Hadden ze gedacht een gewone gifmenger of fietsenmaker getrouwd te hebben en dan deed hij zulke rare dingen op het toneel.

De eerste jaren op het instituut hield ik mij op de achtergrond en beperkte mij tot het schrijven van

teksten. Later speelde ik mee om van mijn spreekangst af te komen.

In een gebouw van een gemeentelijke instelling werd een cursus dramatische expressie gegeven. Ik besloot daar aan deel te nemen. Wellicht kon ik hiermee mijn verlegen houding kwijt raken.

Wij oefenden in het spontaan reageren op allerlei situaties en deden veel aan rollenspellen. Op de laatste cursusavond kregen wij het volgende rollenspel:

Drie tafels werden tegen elkaar geschoven. 'Stel je nu voor, dat daar je overleden moeder op ligt. Je komt van die deur binnen; je loopt om je moeder heen; laat zien hoe je afscheid van haar neemt en tenslotte verlaat je door dezelfde deur de rouwkamer'.

De andere cursisten stonden langs de muur opgesteld en keken toe hoe echt je deze droevige gebeurtenis kon spelen. Het werd een wedstrijd wie er het best kon huilen. Tussen het snikken door werd er gejammerd hoe vreselijk zij hun moeder zouden missen.

Mijn beurt! Mijn hartslag schakelde over naar een hogere frequentie en grotere amplitude. Ogenschijnlijk heel rustig verliet ik de kamer. Op de gang haalde ik drie keer heel diep adem en schraapte mijn keel. Het laatste bleek weinig effect te sorteren.

Ik liep langzaam de kamer in. Bij de aaneengeschoven tafels aangekomen begon ik met schorre stem mijn monoloog, 'Nooit, nooit, nooit heb je mij gaccepteerd zoals ik ben.... Toen je wist dat ik homo was verdampte je moederliefde.... Nooit, nooit meer was ik echt een zoon van je.... Wat ik ook voor je deed.......Nooit, nooit, nooit....'

Met gebogen hoofd schuifelde ik de kamer uit.

Op de gang wachtte ik een paar tellen en ging vervolgens opgelucht glimlachend weer de kamer in. Het was er doodstil. 'Welk slachtoffer is er nu aan de beurt?' vroeg ik opgewekt. Iedereen zweeg en keek voor zich uit. Na enige tijd verbrak de cursusleider de stilte,'Wij gaan nu iets anders doen.'

Twee dagen voordat ik naar Wenen zou vertrekken om een voordracht te houden op een Cellulose congres kreeg mijn moeder een hersenbloeding. Vanzelfsprekend wilde ik deze afspraak afzeggen. De huisarts en de specialist verzekerden mij echter, dat de situatie niet levensbedreigend was. Niet geheel gerust ben ik toch vertrokken. Elke dag belde ik Julie op vanuit mijn hotel om te vragen hoe het met Mam ging. Gewoonlijk belde ik Julie nadat ik de lezing op een congres had gehouden, 'Alles is goed gegaan. Hoe is het met jullie? Is er nog iets gebeurd.....'

Het congres werd gehouden in de bomvrije kelder van het hotel. Het moge duidelijk zijn , dat wij niet belangrijk genoeg waren als doelwit voor een bomaanslag. Deze veiligheidsmaatregel gold voor de ministers van de olielanden, die er hun bijeenkomsten hielden om er mede de prijs van de benzine aan de pomp te bepalen.

De lezingen werden in het Engels of Duits gepresenteerd. Het gesproken woord werd simultaan vertaald. Middels een koptelefoon kon je de taal van je keuze horen. De Nedelandse aanwezigen waren makkelijk te herkennen; zij maakten geen gebruik van de koptelefoon.

Behalve Nederlandse was er ook een aantal Duitse employés van onze firma aanwezig. Een grondstoffen leverancier nodigde ons allen uit voor een diner in een wijnkelder. Het was erg gezellig en het gebodene buitengewoon lekker. Als besluit werd er cognac en koffie met een chocolaatje geserveerd. Van cognac kan ik moeilijk inslapen en met koffie heb ik hetzelfde probleem. Het vlees is zwak en de geest niet veel beter. Ik liet mij verleiden tot inname van beide vloeistoffen.

Zoals te voorzien bleef ik de hele nacht klaarwakker. Klein foutje in het draaiboek; de volgende dag moest ik mijn voordracht houden. Met mijn ogen wijd open kreeg ik, wellicht onder invloed van de twee vloeistoffen, het idee om iets dramatisch in mijn lezing te vlechten.

De reiswekker ging af zonder dat ik een ogenblik had geslapen. Met branderige ogen en pijnlijk stijve spieren stond ik op. Een warme douche gevolgd door een ontbijt met twee koppen zwarte koffie brachten geen verbetering in mijn lichamelijke conditie.

In de congreszaal zat ik loom in mijn stoel en was nauwelijks in staat de voordrachten te volgen en te begrijpen. Half ingedut hoorde ik de stem van de voorzitter,' Ladies and gentlemen, I am very pleased to introduce..........' MIJN BEURT. Er ging een siddering door mijn lichaam; automatisch werd de kraan van het adrenaline reservoir vol open gedraaid; als bij toverslag werd de branderigheid in mijn ogen en de pijn in mijn spieren door de hormonen weggespoeld. Lopend naar het podium fluisterde een Duitse collega mij toe, 'Hals-und Beinbruch'. In theater kringen betekent dit 'Sterkte en veel geluk'. Je moet het maar weten.

Halverwege mijn lezing probeerde ik er drama in te brengen. De betreffende passage laat ik voor een goed begrip in het Nederlands volgen. Ik boog het hoofd en sprak met met treurige stem, 'Zoals dus blijkt is CMC totaal niet geschikt als flocculant', in de stilte die volgde, telde ik in mijzelf tot vijf en sprak vervolgens opgewekt lachend 'Maar niets is zo effectief als CMC wanneer dit wordt gebruikt als dispersiemiddel in boorspoelingen......'. Er kwam duidelijk hoorbaar een zucht van verlichting uit de zaal.

Na afloop klonk er meer applaus dan gewoonlijk. Gold het voor de inhoud van mijn lezing of voor het snuifje drama in de voordracht.

In het vragen kwartiertje had een Duitser grote moeite om zijn vraag aan mij in het Engels te formuleren. 'Bitte, sprechen Sie mal Deutsch. I will answer in English', stelde ik voor.

In de pauze werd ik door een een landgenoot van hem aangesproken. Hij verwonderde zich er over, dat ik afwisselend Duits en Engels kon spreken, 'Es sind doch ja beide Fremdsprachen für Sie?'

Dat was een geweldig compliment voor het toenmalige Nederlandse onderwijs.

Voor thuis kocht ik de originele Weense Sachertaart. Het namaakproduct van onze Velpse

banketbakker Teunissen was lekkerder.

In 1973 verscheen in vrijwel alle dagbladen de volgende advertentie: 'Voor de tv-serie 'De Stille

Kracht' van Louis Couperus hebben wij dames en heren met een Indisch uiterlijk nodig om hier in te figureren. Sollicitaties kunt U richten naar.........'

Dit was voor hen die aan het bovenstaande signalement voldeden een uitgelezen kans om van nabij tv-opnames mee te maken. Vanzelfsprekend heb ik naar deze figurantenrol gesolliciteerd. Met succes. Het leek alsof mijn moeder daar trotser op was dan op de verzameling examens waarvoor haar jongste zoon in de loop van vele jaren voor was geslaagd.

De één na de ander kregen wij, figuranten, een behandeling van een grimeur. Toen mijn beurt gekomen was nestelde ik mij zo comfortabel mogelijk in de stoel voor de spiegel verwachtend, dat er aan mij heel wat viel te plamuren en te schilderen. De grimeur bestudeerde met kennersoog mijn gelaat en concludeerde, 'Aan u hoef ik niks te doen. Uw kleur is precies goed.' Wat een teleurstelling. Hij deed helemaal niks aan mij. Ik voelde mij echt bekocht.

Er werden aan ons totaal andere eisen gesteld dan voor het werk, waarmee wij gewoonlijk ons geld verdienden. Hier werd verwacht,dat wij ons best deden om er zo mooi mogelijk uit te zien. Tijdens de tv-opnamen moesten wij ons zo ongedwongen mogelijk bewegen.

De wachttijden tussen de opnamen duurden soms meer dan een halve dag. De enige geestelijke inspanning bestond uit gezellig met elkaar kletsen. De situatie was ons vreemd en daarnaast erg ontspannen, waardoor een dag in de tv-studio leek op een week vakantie.

Op de televisie ben ik slechts enkele onderdelen van een seconde te zien tijdens een scène in de balzaal. 'De Stille Kracht' werd een groot succes en is nu als klassieker op DVD verkrijgbaar.

Maar hoe gaat het toe bij bij filmopnamen? Mijn wens om het mee te maken werd al gauw vervuld.

In 1976 werden de opnamen gemaakt voor de film 'Een brug te ver'. In plaats van de werkelijke locaties Nijmegen en de Waalbrug had men om technische reden gekozen voor Deventer en de brug over de IJssel. Met dochter Monique en haar klasgenote Jeannette van Kinschot solliciteerden wij naar een figurantenrol en werden aangenomen. Ons werd verzocht om ons te kleden naar de mode van het oorlogsjaar 1944. Uit de grote plasticzak met oude kleren kon ik nog net op tijd een gerafelde broek en een versleten jas redden alvorens de boel zou worden opgehaald. De meisjes konden terugvallen op de rokken en blouses, die hun moeders enkele decennia lang niet meer hadden gedragen. Wij kregen de niet te onderschatten belangrijke rol van 'juichende personen langs de weg' tijdens de binnenkomst van de Amerikaanse troepen. Het ligt voor de hand, dat de film een formidabel succes werd. Ik heb de film drie maal gezien, één keer in de bioscoop en tweemaal op de televisie. In geen van de keren zag ik één van ons drieën in beeld.

In 1991 kreeg ik een uitnodiging om met enkele andere Indo's een vertelgroep te vormen en op te treden tijdens het Vertelfestival in Amsterdam. De leden van deze groep waren Titia Tarenskeen, Threes Melger, Jill Stolk, Peter Schumacher, Dane Beerling en ik. Bij deze alvast mijn verontschuldegingen als er iemand aan het lijstje ontbreekt. Ons optreden vond plaats in een echt (!) theater, namelijk theater 'de Balie'. De naam herinnert er aan, dat het in oude tijden dienst deed als gerechtsgebouw. Hier kregen de boosdoeners het vonnis te horen of zij werden gevierendeeld, opgehangen of alleen maar gegeseld. Kennelijk vond de gemeente Amsterdam deze historische ambiance uitermate geschikt voor het vertellen van grappen en grollen. Na een serie van drie optredens volgden er meerdere onder andere in het knusse theater 'Crea', eveneens te Amsterdam, en in 'Bronbeek' in Arnhem. Tot onze vreugde en verrassing speelden wij altijd voor volle zalen.

Een nieuwe auto kopen of met vakantie naar Indonesië gaan? Dat was alle drie keren de vraag, die Julie en ik ons stelden. Wij kozen altijd voor de tweede mogelijkheid. Dankzij onze Indonesische familie en vrienden kwamen wij veel te weten over de nieuwe tijd en de oude cultuur van ons geboorteland. In talloze dia voorstellingen hebben wij onze belevenissen verteld. Wij mochten ons verheugen in een grote belangstelling van het publiek.

Kain en Adel

2010-03-06T18:57:00.046+01:00

Onregelmatig, maar toch wel vaak logeerden wij een weekend in Den Haag. Onze vaste stek was hotel Bel Air. Niet in de laatste plaats genoot dit hotel onze voorkeur door de aanwezigheid van het overdekte zwembad. Een paar baantjes trekken was gezond en nog belangrijker, je kreeg er een enorme trek van. Dat was ook de bedoeling; wij waren vaste klanten van het restaurant Sriwedari. Deze eetgelegenheid was vernoemd naar een pretpark in Solo. Het is duidelijk, dat de keuken het stempel droeg van de Vorstenlanden, Soerakarta en Yogyakarta, waar onze voorouders zich bijna twee eeuwen geleden hadden gevestigd.

Sophie, de eigenaresse van dit etablissement, was geboren en getogen in Solo. Zij kwam altijd even bij ons zitten.Wij vertelden elkaar dan allerlei dingen over deze stad van toen en nu.

Opeens en heel toevallig kwamen Sophie en wij tot de ontdekking dat wij met dezelfde persoon in Solo vriendschappelijke betrekkingen onderhielden. In het voormalig Nederlands Indië kende men in de grote steden Neutrale Scholen, zoals die in Solo.. Het waren particuliere instellingen waar Lager Onderwijs werd gegeven. Deze scholen werden voor 2/3 van de kosten door het Gouvernement gesubsidieerd. Het schoolgeld was aanzienlijk hoger dan dat van andere typen Lager Onderwijs. De kinderen kregen er wel veel voor terug. Reeds in de lagere klassen werden jaarlijks toneelstukken ingestudeerd. Deze werden opgevoerd in de Schouwburg van Solo. Het publiek bestond uit de ouders en de kinderen die dit keer niet meespeelden.

Circa 1934. De jongens dragen bruine en de meisjes witte konijnen pakjes
Tweede rij zittend, van links naar rechts:Bob Ngabehi, Julie Portier, ? , Tineke Ngabehi
De kinderen zijn moeilijk te herkennen wie ze zijn

De hele schoolperiode waren Bob Ngabehi en zijn zuster Tineke klasgenoten van Julie Portier. Bob zou later Pakoe Boewono XII van Soerakarta worden. Dit was begin dertiger jaren van de vorige eeuw niet vanzelfsprekend. Zijn grootvader, PBX, gaf er de voorkeur aan, dat hij zou worden opgevolgd door zijn zoon prins Kusumoyudo. Het Gouvernement besliste echter, dat een andere zoon, prins Ngabehi, als PB XI op de troon van Surakarta moest komen.

Tineke Ngabehi en Julie Portier konden het goed met elkaar vinden. Zij kwamen op elkaars verjaardagen. Op Tinekes verjaardag werden de gasten met hofauto's opgehaald. In één van de pendopo's, open ontvangst zalen, werden dan allerlei spelletjes gespeeld. Tinekes moeder begeleidde op de piano de verjaarsliedjes.

Als Julie jarig was kwam Tineke met kostbare cadeaus. Twee beursjes van Kendari's zilver vormen een blijvende herinnering aan Tineke. Zij is vrij jong overleden.

In 1939 volgde prins Ngabehi zijn vader op als PBXI. Zijn regeerperiode was kort. Hij overleed in juni 1945 kort voor het einde van de Tweede Wereldoorlog. Onervaren en nauwelijks voorbereid werd Bob op twintigjarige leeftijd ingehuldigd als Paku Buwono XII.

Op 17 augustus 1945 werd de Republik Indonesia uitgeroepen. Het Rijk van de Sunan van Surakarta schrompelde ineen. De grens werd nu gevormd door de muren van de Kraton.

Deze foto van de vijfde klas van de Neutrale School in Solo is in 1937 genomen. Bovenste rij v.l.n.r. : ?, ?, Siegfried Banse, Tonny Berkman (zoon van het schoolhoofd), Carl Kummer, Toon van Rhoon, Ferry Smeets.
Tweede rij van boven v.l,n.r. : Nesta van Wijlen, Toeti Ong, Reina Mulder, Suyati Purbonegoro, Hetty Haringhuizen, Julie Portier, Ronny Schrijvers van Zenden, Ilse Lammers Lisnet, klasse onderwijzer de heer Terpstra.
Derde rij van boven, zittende kinderen v.l.n.r.: Carla Broers, Molly Klerks, Greetje van Höven Sterling, Hilleke Bansen, Tineke Ngabehi, Talita Notodiningrat, Ilse Geesink
Vierde rij van boven, op de grond zittend, v.l.n.r. : Bobbie Ngabehi, Nico Hogervorst, Paul Lenearts, ?, ?, ?, ?,?, ?.
In de klas van Julie zaten in totaal vier kleinkinderen van Sunan Paku Buwono X. Behalve Bob en Tineke Ngabehi waren dat ook Suyati Purbonegoro en Rudie Suriohamijoyo.

Prins Purbonegoro, Suyati's vader, had de Konnklijke Militaire Academie in Breda gevolgd. Hij werd commandant van de Kratontroepen en kreeg de rang van kolonel. Het gezin woonde op de Poerwosariweg, die thans Jalan Brig.Jen.Selamat Rijadi heet. Hun voormalig huis, dat tegenover het Sriwedari park ligt, dient nu als hotel. Nadat de Japanners Java hadden bezet, kwam Purbonegoro in krijgsgevangenschap. Na zijn bevrijding in 1945 vroeg hij direct aan de Koningin Wilhelmina ontheffing van zijn eed van trouw, zodat hij zich kon voegen bij het Indonesische Republikeinse Leger, dat een strijd voerde tegen de Nederlandse koloniale overheersers. Hij stierf reeds in 1947.

Rond 1950 trouwde Suyati met haar neef prins Prabuwijoyo. 'Als je in de Hollandse tijd op de middelbare school zat, kreeg je ook les in Engels, Frans en Duits. De Indonesische regering nam deze ex-leerlingen graag aan om hen in de diverse ambassades te laten werken. Mijn man was cultureel attaché. Wij hebben in Washington, Tokio en New Delhi gewoond. Hij heeft vroeger in Leiden gestudeerd. Op drie oktober moest het hele gezin, of de kinderen het lekker vonden of niet, hutspot eten. Ook heb ik van hem moeten leren erwtensoep te maken', aldus Suyati

De vader van Rudie, Prins Suriohamijoyo, was adjudant van zijn eigen vader de Sunan. Toen Rudie volwassen werd kreeg hij een naam, die klinkt als een gamelan orkest: Kanjeng Pangeran Hario Hamijoyo Surendro; de eerste drie zijn prinselijke titels. Voor intimi bleef hij natuurlijk gewoon Rudie heten.

Het zwembad in Solo heette Tirtomoyo. Het zwembad was uitsluitend toegankelijk voor Europeanen en Indo Europeanen. De rassenscheiding werd echter niet zo erg streng doorgevoerd. Inlanders, zoals Indonesiërs toen genoemd werden, mochten best ook wel van hetzelfde zwemwater gebruik maken. Maar dan alleen op Donderdag, want Vrijdag werd het bad schoongemaakt en het water ververst. Er was echter een brutaal Inlands meisje, dat ook op andere dagen in de week dan

uitsluitend op Donderdag ging zwemmen. De aanwezige volwassenen zagen met verbazing en afkeuring aan hoe zo een Inlands kind speelde en zwom met de Europese kinderen. Dat was toch ongehoord! Waarom was zij bij de ingang van het zwembad niet tegengehouden?

Het meisje heette Talita Notodinigrat. Het personeel van Tirtomoyo wist, dat zij het nichtje was van prins Paku Alam VII. Niemand durfde of wilde haar tegenhouden.

Op de Neutrale Lagere School zat Satuti twee klassen hoger dan Julie. Zij was een klasgenoot van Truus, de oudere zus van Julie. Wij, Julie Doppert- Portier en Louis Doppert, zijn Suyati en haar man Sindoro in 1980 veel dank verschuldigd. Zij hebben ons in Solo in letterlijke en figuurlijke zin rondgeleid en veel verteld over de Javaanse cultuur en gebruiken. Toen onze kinderen als rugzaktoeristen door Indonesië trokken,vonden zij bij hen altijd een gastvrij onderkomen.

Satuti is een nicht van prins MankunegoroVIII.

Ik vroeg haar een keer,' Tuti, je mag toch eigenlijk de vrouwelijke adellijke titel Raden Ayu dragen?' ' Ach wel nee.Wij leven toch in een Republiek. Ik ben gewoon een ibu, hoor.'

Ibu betekent zowel moeder als mevrouw. In Indonesië is de Bahasa Indonesia de officiële taal. In Midden en Oost Java spreekt men ook nog Javaans, de regionale taal, die met het Indonesisch ongeveer dezelfde verwantschap heeft als het Nederlands met het Duits. Mijn voorouders hebben anderhalve eeuw in het Javaanse taalgebied gewoond. Een groot aantal van deze voorouders is van Javaanse origine. Tot mijn zeventiende woonde ik in Oost en Midden Java. Desondanks is mijn kennis van het Javaans heel beperkt. Het is ook niet eenvoudig. Hoog Javaans, Kromo, spreek je tegen een persoon met een hogere rang en Laag Javaans, Ngoko, bezig je wanneer het een persoon met een lagere sociale status betreft.

'Tuti, je gebruikt tegen de koetsier van de andong Kromo en Ngoko door elkaar.' merkte ik een keer op.

' Niet zomaar door elkaar. Er zijn bepaalde regels voor. Je spreekt op deze manier, wanneer je beleefd en vriendelijk wil zijn tegen iemand, die maatschappelijk lager staat.'

Op een avond zaten Julie en ik gezellig te kletsen met een paar Indonesische vrienden in de lobby van ons hotel. Het viel mij op, dat zij soms in koor glimlachten terwijl er niets te glimlachen viel. Opeens had ik het in de gaten. Het sein voor het koor werd stilzwijgend gegeven, als ik Julie aanraakte en haar zodoende om extra aandacht vroeg. Ik had de boodschap begrepen; het is voor een man ongepast een vrouw in het openbaar aan te raken zelfs al is het je eigen echtgenote.

Zij glimlachten vertederd en vergevingsgezind. Deze vrienden uit Europa konden immers deze gedragsregel niet weten.

De man van Satuti is KRMT Sundoro Mintuno . Hij is een verre neef van haar en behoort ook tot de Mangkunegaran familie. De adellijke titels KRMT staan voor Kanjeng Raden Mas Temenggung. De titels Raden Mas kreeg hij waarschijnlijk bij geboorte, maar Kanjeng en Temenggug ontving hij voor zijn culturele en economische diensten voor het prinsdom Mangkunegaran.

Lange tijd was Sundoro de directeur van de gamelan fabriek 'Leppin'. Naast het geven van leiding had hij ook een technische inbreng; hij bezit namelijk een gehoor als dat van een pianostemmer.

Een gamelan ensemble kan bestaan uit 70 tot 80 instrumenten. Deze instrumenten zijn op elkaar afgestemd, dat wil zeggen dat de losse instrumenten van verschillende verzamelingen niet onderling uitwisselbaar zijn. Het mooiste geluid komt van de gamelan 'Kyai Kanyut Mesem' hetgeen betekent 'Heer, die Verleidt tot een Glimlach'. Deze instrumenten bevinden zich in de Pendopo Ageng van het Istana Mangkunegaran, de open ontvangstzaal van het paleis.

In de fabriek Leppin worden zo goed mogelijke kopieën gemaakt van de Kyai Kanyut Mesem. Heel veel Indonesische ambassades hebben een gamelan afkomstig uit deze fabriek.

Het is niet noodzakelijk dat een ensemble uit zoveel instrumenten bestaat. Een tiental is voldoende om te zorgen voor aangename muziek.

Toen wij Sundoro tijdens het begin van een vakantie weer ontmoetten vertelde hij dat hem de titel Hario was toegekend en zijn naam Mintuno was vervangen door Widyodipuro. Het was nu dus KRMTH Sundoro Widyodipuro.

Ik feliciteerde hem met zijn bevordering.

'Ach, het heeft niets om het lijf'' , lachte hij, ' Je weet dat acht voor ons een geluksgetal is. Vierenzestig is dus geluk in het kwadraat. Ik kreeg de titel Hario ter gelegenheid van mijn vierenzestigste verjaardag.'

In de nacht van 31 januari op 1 februari 1985 voltrok zich in Solo een enorme cultuurhistorische ramp. Een felle brand verwoestte de belangrijkste gebouwen van het paleis van Bob, die inmiddels Sunan Paku Buwono XII was geworden. De brandweerauto's waren niet in staat door de nauwe poorten van de kraton te rijden. De kranen in het paleis gaven niet voldoende water. Machteloos moest men toezien hoe de brand de gebouwen verwoestte. Gesmolten goud baande zich door de spleten van de vloer naar de fundering. De oorzaak van de brand was een kortsluiting als gevolg van slecht onderhoud. Het paleis was niet tegen brand verzekerd. De hoge kosten van goed onderhoud en een degelijke verzekering konden alleen gedragen worden door een vorst, die kon putten uit de belastinggelden van een volk. Maar de Sunan heerste niet zoals zijn voorvaderen over een volk. Hij zat slechts op de 'dampar kencono', de gouden troon, om de Javaanse cultuur en tradities in stand te houden en te bewaren.

Er werd een fonds opgericht voor de herbouw van het paleis. De donaties van Indonesische welgestelden en instellingen stroomden binnen. Maar was er in het buitenland met name Nederland ook interesse in de Javaanse cultuur?

Een dansgroep uit Solo, die traditonele Javaanse dansen uitvoerde, werd met groot enthousiasme ontvangen op de Pasar Malam Besar in de Haagse Houtrust hallen. De danseressen en dansers waren vrijwel uitsluitend kinderen of kleinkinderen van de Sunan. Deze dansen behoren bij de opvoeding van prinsen en prinsessen. Zij mogen alleen uitgevoerd worden in het paleis of in aanwezigheid van hun vader. Sunan Paku Buwono XII kwam daarom met hen mee.

Julie en ik hadden al enkele jaren achtereen als vrijwilligers in een stand op de Pasar Malam gestaan met als doel het verstrekken van informatie over de cultuur van Indonesië. Deze stand werd nu ingericht voor het ontvangen van donaties voor de herbouw van het afgebrande paleis Surakarta Hadiningrat.

'Als het paleis van een ex-klasgenoot in vlammen is opgegaan dan spreekt het toch vanzelf, dat je geld voor hem inzamelt,' vond Julie.

'Je grootmoeder, Mah, heeft haar jonge jaren in schaduw van dat paleis geleefd', vertelde mijn moeder.

Julie en ik waren daarom zeer gemotiveerd om in de 'kraton-stand' te staan. Ik nam er enkele dagen verlof voor.

De Pasar Malam werd geopend met een voorstelling van klassieke Javaanse dansen. Deze werden zoals eerder vermeld uitgevoerd door de dochters en zonen van de Sunan, die dus zelf ook aanwezig was. Julie en ik hadden als stand medewerkers vrijkaartjes gekregen om deze dansuitvoering bij te wonen. Na de voorstelling had zich links en rechts van de uitgang een rij geformeerd om de Sunan van dichtbij te zien. Toen hij ons tot op korte afstand was genaderd, legde ik ter aanmoediging mijn hand op Julies rug, 'Vraag of hij je nog kent.'

Julie deed een stap naar voor. 'Weet u nog wie ik ben? Ik ben Julie Portier'.

' Julie Portier! Natuurlijk weet ik nog wie je bent.'

' Moet ik u Hoogheid of Bob noemen?'

' Bob natuurlijk. Zien wij elkaar straks nog?'

' Vast wel.' verzekerde Julie

Foto genomen in 1985 op De 'Kratonstand' op de Pasar Malam Besar, Den Haag.

Van rechts naar links. Julie, Bob de Sunan, Charles Manders en onbekenden

Dezelfde avond bracht de Sunan natuurlijk een bezoek aan de 'Kratonstand'.

'Wat doe jij hier?', vroeg hij Julie.

'Geld inzamelen voor jouw afgebrande paleis natuurlijk'.

Deze ontmoeting met Julie moet bij de Sunan een grotere emotie hebben opgewekt dan wij toen vermoedden. De vrouw, die geld inzamelde voor zijn afgebrande paleis was niet slechts een vroegere klasgenote, maar ook het meisje waar hij als jongen stiekem verliefd op was. Zijn nicht Suyati had het een keer aan Julie verklapt.

Heel toevallig had Julie een paar maanden eerder bij ons thuis een reünie georganiseerd van haar ex-klasgenoten van de Neutrale School in Solo. Opgeroepen middels een paar slagen en een roffel op de 'tong tong' waren zij allen present op de Pasar Malam om Bob te ontmoeten. Menig krant wijdde enkele zinnen aan deze bijeenkomst.

De pendopo Ageng Sasono Sewoko, de troonzaal na voltooiïng van de herbouw. Deze is een exacte copie van het vroegere gebouw.

In 1987 bezochten wij Indonesië voor een tweede maal en logeerden in Solo weer in het gezellige Mangkunegaran Palace hotel, dat in de tuin van het paleis is opgetrokken. Al de volgende dag kwamen Satuti en Sundoro ons opzoeken. Het was een hartvewarmend weerzien. Zij zouden de Sunan op de hoogte brengen van onze aanwezigheid. Al gauw belde hij ons op, dat hij graag even langs kwam.

1987 Bob de Sunan zocht ons op in het Mangkunegaran Palace hotel. Julie en Bob haalden herinneringen op uit hun Lagere Schooltijd.

De Sunan gedroeg zich heel ontspannen en ongedwongen toen hij ons weer ontmoette. Hij legde een pakje op de salontafel naast de klassefoto uit 1937, die Julie had klaargelegd. Julie en de Sunan, die er op stond om Bob genoemd te worden bekeken eerst de foto. Zij hadden duidelijk plezier in het ophalen van hun gezamenlijke herinneringen.

'Achteraf beschouwd is die tijd op de Lagere School beslist de mooiste periode uit mijn leven geweest. Het was een heerlijke tijd zonder zorgen'. Na deze met grote stelligheid uitgesproken vaststelling, knikte Bob in de richting van het pakje op de tafel.

'Mijn moeder is duizend dagen geleden gestorven. Het is bij ons de gewoonte om de overledene op deze duizendste dag te gedenken. Ik heb van een mooi schilderij van haar een foto laten maken. Deze foto heb ik gegeven aan mijn familieleden. Alsjeblieft, voor jullie.'

Julie maakte het pakje open. De ingelijste foto was boven voorzien van het wapen van de Sunans en daaronder werd in enkele regels aangegeven wie zij was. Julie herkende haar als de moeder van Tineke bij wie zij zo vaak op verjaarsvisite was gekomen. Het moet ongeveer in 1935 geweest zijn, dat de Gusti Kanjeng Ratu zich had laten schilderen.

'Bob, ik voel mij erg vereerd, maar ik kan het toch niet aannemen. Wij zijn toch geen familie van je.'

Inderdaad, Julie en ik zijn geen familie van Bob. Wij zijn nakomelingen van soldaten van de VOC. Hoewel de Verenigde Oost Indische Compagnie een particuliere onderneming was, hield zij er een eigen leger op na. De manschappen bestonden voor het merendeel uit Hollanders. Het leger werd aangevuld door Duitsers, Fransen en Joden uit diverse Europese landen. Het waren arme lieden die in Oost- Indië een betere toekomst hoopten op te bouwen. Dat was niet zonder risico. De tien maanden durende reis per zeilschip was voor de eenvoudige soldaten weinig comfortabel. Onbekende tropische ziekten en onvoldoende aanpassing aan de tropische omstandigheden zouden hun tol eisen. Niet lang na aankomst in Batavia overleed ongeveer de helft van de soldaten. Onze stamvaders waren overlevers.

'Het is de foto van mijn moeder. Ik mag hem toch geven aan wie ik wil!'

'Hebben jullie voor overmorgenavond al plannen gemaakt?'

Wij schudden het hoofd, 'Nee, wij zien wel wat wij zullen doen.'

'Dan nodig ik jullie uit om met mij te gaan eten. Ik neem dan mijn kinderen mee. Ongeveer om zeven uur kom ik jullie ophalen'.

Die bewuste avond kwam Satuti bij ons langs. 'Gaan jullie met de Sunan uit eten? Mag ik even blijven om hem te ontmoeten. Ik heb hem al lang niet gezien. Misschien mag ik mee, dan kan ik als tolk dienen tussen Claudine en de prinsen.

'Je moet straks opletten', vervolgde zij, 'Elke keer als ik iets tegen de Sunan wil zeggen, maak ik een sembah en vraag daarmee om zijn toestemming. Het hoeft niet meer, maar wij houden graag de tradities in stand. Jullie in Holland hebben toch ook zo iets; een kerstboom met kerstmis .....Hoe heet dat toch alweer...'

'Folklore'.

' Folklore....Dat woord heb ik in geen vijftig jaar gehoord'.

Tegen half acht kwam Bob ons ophalen. Er was nog even tijd voor een kop thee.

Heimelijk lette ik op Satuti. Inderdaad, voordat zij wat tegen Bob zei, bracht zij nauwelijks merkbaar haar handpalmen even tegen elkaar. Zoals een katholiek een kruisteken maakt in een gezelschap van gereformeerden.

Toen het tijd werd om te vertrekken wendde Bob zich tot Satuti, 'Ayo mèlu'.

Dat was Laag-Javaans voor, 'Kom mee'. Ik vond het vrij grof klinken, maar dat was nou eenmmaal de 'adat', de traditionele gewoonte. Bob was de Sunan van Surakarta en Satuti slechts een prinses uit het vorstenhuis Mangkunegaran.

In de tropen is de schemering van korte duur. Het was pikdonker toen wij om acht uur 's avonds naar het restaurant reden. Als onze auto een verkeerslicht naderde dan ging het 'automatisch' op groen. De agenten, die de verkeerslichten met de hand bedienden, konden kennelijk de auto van de Sunan herkennen ondanks de duisternis. Dit dienstbetoon was toch wel opmerkelijk, aangezien de Sunan geen overheidsfunctie van betekenis vervulde.

In het restaurant werd de Sunan met zijn gasten en familie met veel eerbetoon ontvangen.

1987 Diner met de Sunan. Met de klok mee: Satuti, in rode jurk; Louis; Bob, de Sunan en Julie. Onze dochter Claudine heeft de foto genomen.

Julie nam plaats op een gereedstaande stoel en legde haar tas op de vloer. De Sunan wenkte naar een dienstertje, 'Gendoh, gendoh'. Het meisje kwam snel aanlopen. 'Krosi', zei de Sunan en knikte in de richting van Julies tas. Er werd een stoel aangeschoven, zodat de tas van zijn ex-klasgenote een waardige plek kon krijgen.

Wat wij aten? De hoofdschotel bestond uit 'burung merpati goreng', gebraden duiven.

Enkele avonden later nam Bob ons mee naar een winkel waar kunstvoorwerpen en hoogwaardige souvenirs werden verkocht. Wij zochten aardige dingen uit voor de kinderen. Ik wilde natuurlijk alles zelf betalen, maar dat werd mij streng verboden. Voor Julie en mij had Bob een stuk houtsnijwerk uitgezocht, dat als een schilderij aan de muur kon hangen. Het stelt Bimo voor die een draak doodsteekt en zodoende de overwinnaar wordt in het gevecht. Dit Indiase epos is duidelijk een voorloper van 'St. Joris en de draak'. Het betreft namelijk één van de verhalen uit de Mahabarata. Wij mochten onder andere een keuze maken uit een aantal uit leer gesneden poppen, die gebruikt worden voor een wayang kulit voorstelling, dat is een schimmenspel. Ik koos de pop Gatotkoco, de zoon van Bimo en de vrouwelijke demon Hidimba.

Vacantie in Indonesië (1993) Op weg naar Pelabuan Ratu

In Indonesië is bij de middenklasse een algemeen in gebruik zijnde dagelijkse handeling in de loop der tijd afgekalfd tot een speciale gebeurtenis, die lang niet meer iedere dag plaats vindt. Hiermee bedoel ik de manier waarop men het voedsel met de hand naar de mond brengt. Met de vingers kneed men de rijst met wat toespijs tot een kegel, die men vervolgens met de duim in de mond schuift. Op deze manier kan men niet alleen zien, ruiken en proeven maar ook voelen wat men eet. Het is duidelijk, dat men deze extra dimensie in de eetcultuur graag wil laten voortbestaan. Er zijn restaurants die hierop weten in te spelen. Indonesiërs zijn zodoende in een etablissement waar met de hand wordt gegeten gezellig onder elkaar. Soms heeft de eetgelegenheid een aparte zaal waar men op een matje zit en het eten op een pisangblad wordt geserveerd. Voor verdwaalde toeristen is bestek aanwezig.

'Pondok Bambu' was in Solo één van de restaurants waar men op deze authentiek Indonesische manier kon eten. Wij nodigden onze vrienden uit om daar samen met onze kinderen en hun partners de avondmaaltijd te gebruiken. Julie vroeg aan Suyati en Satuti of zij zich voor deze gelegenheid in traditionele kleding wilden steken.

( 1993 )Suyati en Satuti verschenen in traditionele kleding

Dat is aanzienlijk meer werk dan om een westerse jurk aan te trekken. Maar het is moeilijk Julie iets te weigeren; ik ben wat dat betreft een ervarings deskundige. Inderdaad voldeden de twee aan het verzoek. Zij droegen zijden kabaya's met bijpassende selendangs en gebatikte kains. Een kabaya is een jasje dat vaak gedragen wordt in combinatie met de selendang, een driekwart meter brede en twee meter lange doek. Deze wordt bij feestelijke gelegenheden over een schouder gedrapeerd. In de werksituatie echter, gebruikt men de selendang als draagdoek om een klein kind op de heup te dragen of een mand met koopwaar op de rug te transporteren. De kain is een gebatikte doek van ruim een meter breed en twee en een halve meter lang. Hij moet enkele malen om de heupen en benen worden geslagen. Het is vrij omslachtig. Maar ook hier deed de techniek zijn intrede. Verscholen achter een plooi bevindt zich nu vaak een lange ritssluiting.

Suyati en Satuti konden heel wat complimenten oogsten.

Mijn grootmoeders waren doorgaans op deze wijze gekleed. Mijn Oma van moederskant droeg altijd een witte kabaya. Dit was gebruikelijk bij Christenvrouwen. Het jasje was afgezet met kant. Van grootmoeder van vaders kant herinner ik mij, dat zij gebloemde kabaya's droeg. Ze waren donker van kleur vanwege haar gevorderde leeftijd. Het jasje werd gesloten met drie gouden spelden, die met elkaar door een kettinkje waren verbonden.

Wij zagen het niet zitten om zittend op de vloer de maaltijd te nuttigen en lieten comfort prevaleren boven authenticiteit. Wij kozen voor de zaal met eettafel en stoelen. Wel aten wij met de hand.

Naast elk bord was een vingerkom geplaatst waarin een schijfje limoen dreef. De bedoeling was om het vet door zure hydrolyse af te breken. Tot mijn verrassing bleek het zeer effectief. Mijn handen voelden na de behandeling met limoenwater totaal niet meer vettig aan.

Solo Restaurant Pondok Bambu (1993)

Van rechts naar links: Louis, Suyati, Rudie en Julie

Er werden herinneringen opgehaald uit de Lagere Schooltijd. De conversatie was bijzonder geanimeerd en zeer ongestructureerd. Ik kan mij niet meer precies herinneren aan wie ik welke uitspraak moet toeschrijven.Wij herinnerden ons de aubades op de 'aloon-aloon' waar wij schoolkinderen vaderlandse liedjes ten gehore moesten brengen ter gelegenheid van de verjaardag van koningin Wilhelmina op 31 augustus. De liederen waren niet erg afgestemd op de kinderen, die waren geboren en getogen in de kolonie Nederlandsch Indië.

'Ik moest zingen,'Waar de blanke top der duinen, Neerlands smalle kust begroet', en ik wist niet eens wat een duin was.'

'Weet je nog dat Tweede Volkslied? 'Wien Neerlands bloed door d'aderen vloeit........Van vreemde smetten vrij'. Ik snapte eigenlijk niet wat er mee werd bedoeld en zong desondanks keihard mee. Echt raar,want ik ben immers van top tot teen uit vreemde smetten opgebouwd!'

'En dan was er nog dat liedje 'Tisplig'. Ja wij noemden het 'Tisplig'. Dat ging zo,' 'T is plicht, dat iedere jongen voor d'onafhankelijkheid......van zijn geliefde vaderland......zijn beste krachten wijdt..'

'Het lijkt er op, dat het koloniale bestuur jullie gestimuleerd heeft om tegen hen in opstand te komen', merkte ik op. Om deze constatering werd breed geglimlacht. Wij spraken verder nooit over de tijd dat leden van onze families tegenover elkaar hadden gestaan tijdens de Indonesische onafhankelijkheids oorlog. Er was een code, waar beide partijen zich aan hadden gehouden:

Persoonlijke vriendschap staat boven politieke vijandschap. Het was een afspraak, waarover slechts in vertrouwde kring werd gesproken. Weigeren op een vijand te schieten was immers verraad.

Deze geheime ongeschreven wet heeft een onbekend aantal levens gespaard.

In Rotterdam werd in 1992 een tentoonstelling gehouden van Indonesische regalia, voorwerpen die onverbrekelijk verbonden zijn met de vorstelijke waardigheid. De meeste vorsten waren ook naar Holland gekomen om toelichting te geven op de tentoongestelde objecten. Voor hen waren diverse ontmoetingen gearrangeerd met als hoogtepunt een ontvangst bij koningin Beatrix. Gelukkig was niet hun hele agenda gevuld. Er bleef ook tijd voor gezellige onderonsjes. Eén van de ontmoetingsplaatsen was het knusse restaurant Sriwedari, waar Julie en ik tot de vaste clientèle behoorden. Sophie, de eigenaresse van deze eetgelegenheid nodigde ons uit hierbij aanwezig te zijn.

Restaurant Sriwedari, Den Haag (1992)

Op de voorgrond Bob. Daarachter nog juist zichtbaar, Julie

Er was een buffet van nasi tumpeng. Deze bestaat uit een kegelvormige berg gele rijst versierd met repen omelet, gehaktballetjes en enkele rode pepers rond de top. Daarnaast lagen er schalen met diverse toespijzen. Niet geheel toevallig behoorde Bob tot de aanwezigen. Er werd vaak van plaats gewisseld. Zo kwam ik te zitten naast prinses Rini van Ternate.

Van mij, die in het kamp ooit een beerput leeg schepte; van mij, die ooit talloze malen met een bezem de perrons van Staatsspoor had schoongeveegd om wat bij te verdienen ter aanvulling van mijn studietoelage; van mij mocht toch niet worden verwacht, dat ik op de hoogte kon zijn van het protocol aan het hof van de sultan van Ternate?

Dus vroeg ik haar, 'Hoe moet ik u aanspreken, met mevrouw of hoogheid?'

'Zeg maar Rini', antwoordde zij, 'Dat praat makkelijker.'

Uiteraard was ik zeer verrast en complimenteerde haar met het feit, dat zij nog zo goed de Nederlandse taal beheerste.

'Ja natuurlijk. Ook al die jaren in Australië spraken wij Nederlands met elkaar.'

'In Australië?'

'Toen in 1942 de Japanners naderden, landde op Ternate een Nederlandse bommenwerper, die de hele sultans familie naar het veilige Australië overvloog.'

'Ik heb daar in de oorlogsjaren een geweldig leuke jeugd gehad,' vervolgde zij, 'Maar ik voel mij er altijd schuldig over. Ons volk heeft het gedurende de oorlog heel moeilijk gehad. Het eiland Ternate is erg afhankelijk van de import van levensmiddelen. Tijdens de oorlog stagneerde de import. Het Japanse leger had in Indonesië grote hoeveelheden rijst en andere landbouwproducten geconfisceerd ten behoeve van hun soldaten aan het front. Er werd op Ternate honger geleden. Tot overmaat van ramp eisten de Japanners van onze mannen, dat zij het vliegveld van Ternate moesten vergroten. Er zijn er heel wat door uitputting omgekomen. Toen wij in 1945 teruggekeerden waren de sporen van deze ellende nog duidelijk zichtbaar.

Restaurant Sriwedari, Den Haag (1992) Op de rug gezien Bob. Van rechts naar links: Soenarjo, sultan Mudaffar Sijah van Ternate, prinses Rini van Ternate, Julie en onbekende dame.

Het zou de laatste keer zijn, dat wij Bob ontmoetten. Weliswaar zijn wij in 1993 nog in Indonesië geweest, maar toen liepen wij elkaar helaas mis. Wij hielden contact door elkaar over en weer kleine attenties toe te sturen. Sophie fungeerde als bezorgster van de pakjes.

De ventilator van het restaurant was niet in staat de broeierige warmte te verdrijven. In afwachting van ons eten nipten wij aan onze tonic met ijsklontjes en schijfje citroen. Al gauw kwam Sophie bij ons zitten. Zij was net terug uit Solo en vertelde het laatste nieuws,'Eindelijk is ook de Sasono Hondrowino, de eetzaal, herbouwd. Hij is net als de Pendopo Sasono Sewoko prcies hetzelfde ingericht als voor de brand'. Plotseling veranderde zij van onderwerp,'Ik heb wat voor u meegebracht'. Lenig laverend tussen de stoelen en tafels begaf zij zich naar de bar en haalde een pakket uit een kast. Zij kwam bij ons terug met het pakket rustend op beide handpalmen.

'Ik heb een geschenk van de Sunan voor u meegebracht'. Wij ontdeden het cadeau van het papier.

'Sinuhun heeft het persoonlijk voor u ingepakt'.

Het was een gebatikte kain. Het doek had geen bepaalde voor - en achterzijde, want beide kanten hadden dezelfde scherpe tekening. De figuren echter waren niet exact gelijk en doods, maar levendig door geringe onderlinge verschillen. Het was duidelijk 'batik tulis', dat wil zeggen met de hand gemaakt.

'Het komt uit het batik atelier van de kraton', vertelde Sophie. Wij bedankten uitvoerig en hartelijk. Al gauw werd zij weggeroepen. Er waren gasten gekomen met gereserveerde plaatsen.

Wij hoefden niet lang te wachten voordat ons eten werd geserveerd. Ik had een nasi goreng speciaal besteld; op verzoek was het spiegelei in klapperolie gebakken ter verhoging van de nostalgische smaak.

Thuigekomen pakten wij het boek 'Bloemen van het heelal' van Alit Veldhuisen-Djajasoebrata, om te kijken of het patroon van de kain er in afgebeeld was. Inderdaad, het bleek het patroon Sido Mulyo te zijn, hetgeen betekent 'edel streven'.

Maar wat kan je doen met zo een prachtige kain? Verknippen en er een zomerjurk of overhemd van maken. Je kunt zoiets geen heiligschennis noemen maar de term cultuurschennis lijkt hier wel op zijn plaats.

Uiteindelijk besloten wij het aan een museum te schenken.

Motor-Mailschip Indrapoera

2009-08-25T19:24:00.008+02:00

Pap ging mee naar de rede van Semarang om ons uit te zwaaien. Wij stapten in een klein wiebelend bootje, dat ons bracht naar het grotere KPM vaartuig. Het was ongeveer twaalf uur varen naar Batavia.

Wij logeerden een paar dagen bij tante Wies en oom Broer. In hun kleine woning was het krap en gezellig. Wij aten er sateh van kip, geit, varken en rund. Daarbij dronken wij tjendol en stroop soesoe. Je kunt immers niet weten wanneer je dit allemaal weer krijgt.

De laatste avond bezochten wij een bioscoop en zagen 'Blossoms in the dust'. Het ging over weeskinderen. De film was een eerste klas tranentrekker.

Aan boord van de Indrapoera trof ik een aantal bekenden. Daar was Rudie Muller, een klasgenoot van de HBS, en zijn twee zusters.

Tot mijn verrassing waren ook de heer Tanori en zijn zoon Rudie aan boord. Zoals ik eerder heb verteld had meneer Tanori in het kamp Sorabajan een infectie aan mijn linkerkuit op spectaculaire wijze met succes behandeld.

Rudie werd door een enkele daad onvergetelijk voor zijn kampgenoten. Hij stal een kip uit het dorp waar in ons kamp lag. Het misdrijf bleef helaas niet onopgemerkt. Voor de kip moest natuurlijk flink betaald worden. Rond de heer Tanori en de eigenaar van de kip had zich een grote kring nieuwsgierigen gevormd die met belangstelling de onderhandelingen volgde. Hierbij verbaasde Ruud vriend en vijand door tijdens het loven en bieden gewoon in slaap te vallen.

Enkele tientallen jaren later waren Ruud en zijn echtgenote op een Djokja reünie in Utrecht. De onvergetelijke diefstal was natuurlijk één van de gespreksonderwerpen.

Na het verblijf in het kamp waren wij al erg blij, dat wij in Semarang zoveel mochten eten als wij wilden. De overtollige Engelse leger voorraden, zoals 'pilchards in tomato sauce' en 'meat and kidney pie', lieten wij ons goed smaken.

Maar wat wij op de Indrapoera aan voedsel voorgeschoteld kregen was wel de ultieme vervulling van onze wildste fantasieën in de voorbije maanden van honger. Helaas kon Mam er niet van genieten. Zij was vrijwel constant zeeziek. Maud at een keer met smaak een chocolade pudding. Vlak daarop werd zij zeeziek. De rest van haar leven heeft zij geen chocoladepudding meer gegeten.

Op het achterdek van de Indrapoera had men een grote slaapzaal gebouwd. Dat werd het verblijf voor de mannen en oudere jongens. Wij sliepen in stapelbedden. Ik weet niet meer hoeveel mannen er verbleven. Misschien wel een tweehonderd of meer.

Op het voordek was een zwembad geïmproviseerd. Een houten bak van twee meter hoog en slechts drie meter lang en breed. Erg veel animo om te zwemmen was er niet. Het water was lauw en zout. Bovendien was zo kort na de oorlog lang niet iedereen in het bezit van zwemkleding.

De grote salon was toen in mijn ogen van een paleisachtige afmeting en pracht. Rond de salon liep een 'galerij', die aan de voorzijde met glas was afgeschermd. Daar stond ik bij voorkeur toen het stormde. Het overkwam ons in de Indische Oceaan ten zuiden van India. Het was een fascinerend gezicht zoals de boeg door de hoge golven sneed. Water plensde op het dek.Regenvlagen kletterden tegen de glazen wand. Ik was er niet weg te slaan......tot de gong de passagiers aan tafel noodde. De eetzaal was zeer dun bevolkt. Na het langdurig onvrijwillige dieet in de kamptijd had ik daar geen bezwaar tegen. Er was een grote overmaat aan allerlei heerlijkheden.

Wij deden alleen maar Aden aan. Er werden grote hoeveelheden sigaretten ingeslagen zoals Camel, Simon Arzt en blikjes Players.Het Suezkanaal en het landschap rondom boden een onvergetelijke aanblik: woestijn, kamelen en tentenkampen van Engelse militairen.

De golven in de Middellandse Zee waren opvallend kleiner dan die in de Indische Oceaan. Het klimaat was heerlijk. Nauwelijks was Gibraltar gepasseerd of wij voelden een kou, die wij nooit eerder hadden ervaren. In de Golf van Biskaje was het weer vrij rustig.

Dan kwamen wij op die koude mistige avond aan bij Hoek van Holland.

Het was Maandag 24 november 1947.

Ik ben één van de nazaten Ludwig Doppert. Hij vertrok op 13 juli 1786 uit Amsterdam met het zeilschip Maria. Hij kwam in Batavia aan op 12 mei 1787.

Literatuur: Indrapoera. Een schip van naam, Frans Luidinga en Nico Guns, Van Soeren en Co, 2001, ISBN 90 6881 097 9

Naar Holland

2009-08-18T18:49:00.003+02:00

Het einde van de 'Eerste Politionele Actie' viel toevallig samen met het begin van het nieuwe schooljaar. Nog maar enkele weken bezochten wij de HBS voordat wij ons gereed maakten om naar Holland te vertrekken. Onder wij versta ik Mam, Maud en ik. Jan was al in Maart afgereisd. Het was de bedoeling, dat Mam een jaar bij ons zou blijven. De overtocht was primitief maar kosteloos. Pap had vanwege zijn dienstjaren nog recht op verlof naar Holland voor echtgenote en minderjarige kinderen. Het moet voor Pap en Mam niet makkelijk zijn geweest. Na een door oorlog en revolutie gedwongen scheiding van vijf jaar waren zij nog maar net zes maanden weer bij elkaar.

Holland was voor ons geen vreemd land. Wij kenden het zelfs erg goed, althans in theorie. Op school kregen wij behalve in 'Indische' ook zeer gedegen les 'Vaderlandse' geschiedenis. Wij leerden wie Jacoba van Beieren en Floris V waren. Het zijn personen, die in de wereldgeschiedenis wellicht niet eens in een voetnoot worden vermeld. Ons werd heel gedetailleerd de aardrijkskunde van Indië en die van Nederland bijgebracht. Als kinderen van de Lagere School konden wij op blinde kaarten Bagansiapiapi, Valkenburg, Kendal, Oude Pekela, Singaradja en Dieren aanwijzen.

Op de verjaardag van koningin Wilhelmina zongen wij als schoolkinderen diverse Vaderlandse liederen waarvan de inhoudelijke betekenis ons soms ontging. Ondanks mijn heel vals klinkende zangstem zong ik luid en enthousiast, 'Wien Neerlands bloed door d'aderen vloeit.......van vreemde smetten vrij.....' En dat terwijl mijn bloed louter uit vreemde smetten was samengesteld.

Wij stelden ons Nederland voor als een geweldig land met een superieure technologie en beschaving.

-------

Noot. Nog maar net in Holland aangekomen voelde ik mij gevangen in dikke winterkleren en een chronische verkoudheid.

Ik had niet kunnen vermoeden, dat ik zo terug zou verlangen naar de brandende zon en die troebele lichtgroene soep, waarmee het zwembad in Semarang was gevuld.

Drie en dertig jaar later waren Julie en ik met vakantie in Indonesië. Op een keer zat ik in een badjai. Het is een driewielige taxi, die met luid knetterende motor en omgeven door benzinedamp zijn komst kenbaar maakt. Het maakt de claxon tot een overbodig accessoire. De chauffeur nam de kortste route. Hij koos daarvoor een ongeplaveide weg dwars door een stads kampong van Jakarta. Ondanks motorlawaai, uitlaatstank, stofwolken en de brandende zon genoot ik van de taxirit. Dit was mijn thuis. Maar opvoeding en traditie hadden mij zodanig beïnvloed dat ik mij zelf had veroordeeld tot het wonen in de welvaartsstaat, waar nu mijn huis staat.

Kanons en Kanonnen

2009-08-08T18:59:00.006+02:00

Een torpedojager van de Koninklijke Marine had positie genomen op de rede van Semarang. Met zijn kanons bestookte hij de stellingen van het Republikeinse leger.

Het geluid van elk schot weerkaatste tegen de hoogte van Tjandi. Je hoorde 'dàm-dàm' en vervolgens klonk ver weg de inslag 'blàdàr'.

Twee neven van mij, de broers Chris en John Beem, dienden bij de marine. Of zij zich toen op dat schip bevonden weet ik niet. Ik heb het later niet aan hen gevraagd; vergeten.

Dàm -------- Whààrr ------- Blàdàr.

Je hoorde geen echo van het schot, maar wel het geluid van het voorbij suizen van de granaat 'whààrr' boven de HBS. Dan kwam 'blàdàr, het geluid van de inslag, die hemelsbreed nauwelijks tien kilometer verwijderd was van de school.

Intussen gingen wij in de klas gewoon door met ons werk:

Eén van de hoeken van een parallellogram is 100º -'dàm'- hoe groot -'whààrr'- zijn de andere -'blàdàr'- hoeken?

Het waren de kanonnen van Henk Beems batterij, die zich lieten horen.

Toen niet lang daarna Henk bij ons langs kwam, vroeg ik hem of hij het schieten niet kon beperken tot onze school pauzes.

Het ging niet goed met de politieke situatie. Op zekere dag gaf de Nederlandse regering het sein tot het uitvoeren van politionele acties tegen de Republik Indonesia. Achteraf beschouwd lijkt het alsof men met de uitvoering van de oorlogshandelingen gewacht had tot de evacuatie van alle Nederlandse burgers naar veilig Nederlands grondgebied was voltooid.

Deze acties vielen samen met de grote vakantie. Dat kwam ons kinderen dus bar slecht uit. Er werd een avondklok ingesteld. Ook 's morgens was een rit naar de stad een stuk lastiger. Er reden heel weinig militaire voertuigen, waarmee je kon liften naar de stad.

Noot. Het meervoud van kanon is bij de zeemacht kanons en bij de landmacht kanonnen.

Sine Nomine

2009-08-02T19:21:00.003+02:00

Hoewel er geen Latijn werd onderwezen had men lang geleden, ver voor de oorlog, de Semarangse HBS vereniging Sine Nomine gedoopt. Niemand van de hogere klassen was bereid om de 'eerste klassers' te vertellen wat de naam betekende. Na veel gezeur kreeg je het te weten van bijvoorbeeld een oudere broer of zus. 'Het betekent 'Zonder Naam', werd dan korzelig geantwoord. En dan geloofde je het nog niet. Wie had deze intellectueel klinkende maar fantasieloze naam verzonnen?

Maud ontdekte op deze naoorlogse HBS onvermoede kwaliteiten bij haarzelf. Het leren op school ging haar onverwacht makkelijk af. ' Ik weet nu pas hoe je moet studeren. Als ik het toen geweten had, dan was ik niet in de eerste klas van de HBS in Djokja blijven zitten. Het was niet de dagelijkse treinreis die mijn leerprestaties door vermoeidheid hadden beïnvloed. Ik heb gewoon medelijden met mijzelf als ik er aan terug denk. Ik was toen eigenlijk te jong en te speels voor de HBS,' verzuchtte Maud.

Zij kwam inderdaad met een erg goed schoolrapport thuis. Ik vroeg haar, of zij later niet verder wilde studeren. Daar bleek zij echter te weinig ambitie voor te hebben.

Het onderwijs op de naoorlogse HBS was, als ik het mij goed herinner, geheel of vrijwel kosteloos.

In elke klas zaten kinderen van uiteenlopende leeftijden. Als je voor de oorlog bijvoorbeeld in de vijfde klas van de Lagere School zat dan kon je binnen enkele maanden de leerstof inhalen, waardoor je al gauw in de zevende klas kon komen.Dan waren er kinderen, die zoals Maud door oorlog en revolutie hun schoolopleiding in 1942 hadden moeten onderbreken en deze pas in 1947 konden vervolgen. Vijf jaar middelbare school was moeilijk in luttele maanden in te halen.

De klassen hadden verschillende 'versnellingen', die werden aangegeven door accenten zoals 2a', 2a'' en 2a'''. Hoe meer accenten, hoe korter je er over deed om je de leerstof eigen te maken. De leraren 'hadden geen kind' aan ons. Wij deden vrijwel zonder uitzondering ons best om de verloren tijd in te halen.

Opmerkelijk was de raciale samenstelling van de leerlingen. Deze bestond overwegend uit Hollandse, Indo Europese en Chinese kinderen. De laatsten waren in de meerderheid.

Opvallend was de vrijwel totale afwezigheid van de autochtone leerlingen. Wellicht zaten zij op Indonesische scholen aan de andere zijde van de demarcatie lijn.

Ik deelde de schoolbank met de uitzondering. Dat was Wim Tomasoa, een Indonesische jongen uit de Molukken met een Hollandse opvoeding.

De Chinezen waren ongetwijfeld de ijverigste leerlingen. Gemiddeld leverden zij de beste schoolprestaties. Ik trof één van mijn klasgenoten in een toko, een eenvoudig winkeltje. Er was geen afscheiding van glas of steen tussen de toko en de straat. Vanachter de uitgestalde koopwaar reikte hij het gevraagde artikel aan de klant op straat. Hij verkocht snoep, koekjes, gedroogde vis en allerlei andere zaken, terwijl hij daarnaast zijn huiswerk maakte. Hij was de beste leerling van de klas op één na. Het puntentotaal op mijn rapport was één hoger dan de zijne. Dat kwam door mijn acht voor Nederlands. Eigenlijk was het geen eerlijke vergelijking. Het hogere cijfer dankte ik aan de voertaal Nederlands waarmee ik was grootgebracht. Bovendien moest hij naast studeren ook nog werken.

Veel leden van het onderwijzend personeel hadden in Japanse gevangenschap gezeten en nog maar net bekomen van de ontberingen. Bovendien waren sommigen 'onbevoegd'. Maar allen deden hun best om ons zo goed mogelijk de nodige kennis bij te brengen. Er was een schrijnend tekort aan studieboeken. De leraren schreven eigenhandig de leerstof, waarna ze deze aan ons dicteerden.

Op de heuvels van Tjandi waaide altijd een verkoelende bries. Het was er daarom wat aangenamer dan in de vochtig warme laagvlakte van Semarang waar de HBS stond. Het leek of de schoolbus dagelijks een broeikas in reed.

Nog maar net uit het kamp en nog niet gewend aan benauwende kledingvoorschriften, die aan een leven in vrijheid verbonden waren deed ik iets wat als ongepast werd beschouwd. De regentijd ging geleidelijk over in de droge moesson. Het was windstil, warm en vochtig. Tijdens de tekenles voelde ik straaltjes transpiratie over mijn rug en borst kriebelen. Ik knoopte mijn blouse los ter bevordering van de verdamping van het zweet. Ik hoopte daarmee een temperatuurdaling van mijn lichaamsoppervlak te bewerkstelligen.

De teken lerares keek lief glimlachend mijn richting uit. Zij keek naar mij! Ik schrok me rot.

Dat was echt ongewoon. Na vergeefse pogingen mij de tekenkunst bij te brengen had nog nooit een leerkracht zo vriendelijk naar mij gekeken. Ik voelde mij er zeer ongemakkelijk onder.

Nog steeds aanlokkelijk kijkend gaf zij mij een beurt. De vraag had iets te maken met perspectief en een verdwijnpunt aan de horizon. Ondanks mijn verwarring gaf ik het juiste antwoord.

Op mijn rapport gaf zij mij een zeven. De enige zeven voor tekenen die ik ooit in mijn leven gekregen had. Gewoonlijk werden mijn prestaties gewaardeerd met een vier.

Mini Militair Tehuis

2009-07-25T14:13:00.005+02:00

In 1944 werden de provincies Zeeland, Noord Brabant en Limburg door de geallieerden bevrijd van de Duitse bezetters. De bevrijding van de Noordelijke provincies volgde in 1945.

In de weer onder Nederlands gezag geplaatste provincies werden vrijwilligers geworven om de strijd aan te gaan tegen de Duitsers en/of de Japanners.

De regimenten Stoottroepen en II-13 RI waren voor een groot deel geformeerd uit Limburgse mannen. Kort na de voltooïng van hun militaire opleiding capituleerde eerst Duitsland en drie maanden later Japan.

Het kwam de Nederlandse regering goed uit, dat zij zo gauw na WO II kon beschikken over goed getrainde militairen. In Nederlands Indië namelijk hadden de Indonesiërs zich onafhankelijk van Nederland verklaard en de Republik Indonesia uitgeroepen. De Nederlandse regering echter vond de tijd nog niet rijp om de Indische kolonie volledige onafhankelijkheid te verlenen. Nederland had enorm veel in Indië geïnvesteerd en dat kapitaal wilde men niet zonder slag of stoot prijsgeven. Het ging dus plat gezegd gewoon om de centen dat er een koloniale oorlog uitbrak tegen de opstandige Indonesiërs.

Het is opmerkelijk dat niet slechts ideële motieven maar in hoge mate ook economische overwegingen een grote rol spelen bij het ontbranden van een vrijheidsoorlog.

De regimenten Stoottroepen en II-13 RI werden gelegerd in Semarang. Middels een advertentie deed het stadsbestuur een beroep op de bevolking om gastvrijheid te betonen aan deze militairen die zo ver van huis hun plicht deden. Er werd op grote schaal aan deze oproep gehoor gegeven. Inderdaad was er weliswaar een groot officieel Militair Tehuis, maar een bezoek aan een 'mini militair tehuis' bij gewone burgers was veel gezelliger. Het gaf de soldaat een zeker thuisgevoel.

Een geregelde gast was bij ons Wim van G. Hij was een Limburgse mijnwerker, die als sergeant bij de Stoottroepen diende. Hij was getrouwd geweest met een knappe vrouw met lang blond haar. Op zekere dag ontdekte Wim, dat zijn vrouw overspel pleegde met een Duitse soldaat. De vijand!

'Ik greep haar bij de haren en sleurde haar het huis uit.'

Hij had nu een relatie met een lief en fatsoenlijk meisje. Pleuni heette zij. Het weerhield hem er niet van om met zijn blikken veel aandacht aan Maud te schenken. Als hij bleef eten lette hij goed op hoe wij ons bestek hanteerden. Wim was erg leergierig. In 1948 waren Mam. Maud, Jan en ik in Holland. Wim was inmiddels gedemobiliseerd en werkte in de haven van Rotterdam. Wij hebben hem en Pleuni nog opgezocht.

In Semarang had Wim zich tot taak gesteld om ook andere soldaten kennis te laten maken met ons gezin. Zij werden door hem zorgvuldig geselecteerd.

Eén van hen was vrachtwagen chauffeur van beroep. Hij kreeg een keer van de Duitsers de opdracht om Joodse kinderen van Frankrijk te transporteren naar de gaskamers in Duitsland. 'In mijn herinnering heb ik urenlang achter het stuur gehuild. Ik kon niets doen. Het transport werd begeleid door Duitse soldaten.'

Onder de naar Indië uitgezonden Nederlandse soldaten waren echter ook een aantal die in het Duitse leger bij de beruchte SS gediend hadden. Een tatouage op de arm verried hun oorlogsverleden. Zij werden geschuwd als de pest.

De visites van de soldaten duurden niet erg lang. Het was nog een flink eind lopen naar de kazerne. Als zij geluk hadden waren Henk of George ook op bezoek. Vanwege hun rang van kapitein hadden zij de beschikking over een jeep en konden zij de andere gasten 'thuis' brengen.

Nb. In Holland ontmoette ik nog vaak mannen die in Indië hadden gediend. Zij hadden veel lof over de gastvrijheid van de Indische families. Hun dochters waren vol gratie en konden onbeschrijfelijk goed dansen.

Hereniging

2009-07-19T19:34:00.004+02:00

Op Mauds verjaardag, 8 april 1947, stapten Mam en Maud in Djokja op de trein om naar Batavia te worden geëvacueerd. Na enkele dagen bij tante Wies en oom Broer gelogeerd te hebben konden zij, net als eerder Jan en ik, met de boot de reis naar Semarang voortzetten.

De hereniging met Pap en mij vond plaats in de van Deventerschool. Jammer genoeg ontbraken hierbij Bert, René en Jan. Al waren wij niet bij elkaar, wij bevonden ons allen op Nederlands grondgebied. Veilig en wel? Nee, niet echt. Bert en René zaten nog in militaire dienst en de koloniale oorlog was bij lange na nog niet voorbij.

Maud en ik hadden een welhaast vergeten prettig gevoel om met beide ouders onder één dak te wonen. In letterlijke zin werd het dak van de van Deventerschool al ras vervangen door een andere. Reeds na twee weken konden wij een echt huis betrekken. Het had een terras waar het 's avonds onder een uitbundige sterrenhemel en een glas rozenstroop in de hand bijzonder aangenaam toeven was. Er was ook een garage. Bij afwezigheid van een eigen auto werd deze ruimte gepromoveerd tot studeer- en slaapvertrek van de zoon des huizes. Ik dus.

Bij het begin van de Japanse bezetting moesten veel Nederlandse gezinnen huis en haard verlaten als gevolg van internering of vlucht naar een andere stad. Hun huizen werden inclusief het meubilair door de Japanse bezettingsmacht gekonfiskeerd.

In 1945 moesten de japanners vertrekken als gevolg van de de door hen verloren oorlog. Al deze woningen met hun inrichting kwamen nu onder beheer van de teruggekeerde Nederlandse overheid. Het merendeel van de rechthebbende eigenaren keerden niet meer naar hun huis terug. Zij waren overleden, vertrokken naar Nederland of wachten nog op vertrek in de diverse doorgangskampen in Indië, Singapore of zelfs Ceylon, het huidige Sri Lanka. Dan waren er ook nog de 'blijvers', die elders in Indië werk hadden gevonden en niet meer naar hun huis konden terugkeren.

Pap werkte op een kantoor, waar deze huizen en goederen werden beheerd. Het ons toegewezen huis in Semarang was gemeubileerd met een samenraapsel van diverse stoelen, tafels en kasten. Desondanks werd het door ons ervaren als een geweldige luxe.

Op een middag kwam George Cooke plotseling aanwaaien en liep regelrecht naar de keuken, waar Mam aan het kokkerellen was. Hij ging op de keukenvloer 'djongkok'; dat is op zijn Indonesisch hurken met de voeten plat op de grond. Hij maakte het zich gemakkelijk door een 'diengklik' onder zijn zitvlak te schuiven. Een diengklik is een circa twaalf centimeter hoog krukje, dat aan het comfort van de hurk houding een grote bijdrage levert.

George had de gehele oorlog in Australië doorgebracht en had er als kapitein vlieger in vele missies aanvallen op de Japanse vijand uitgevoerd. Nu was hij commandant van de luchtmacht van Midden-Java. Hij vertelde nooit over hoeveel vliegtuigen hij beschikte. Veel zullen het er niet geweest zijn.

Op een dag kreeg George een wanhopig verzoek van een Nederlandse compagnie soldaten. Zij dreigden omsingeld te worden door eenheden van het Indonesisch leger. Vanwege de politieke besprekingen over een wapenstilstand kreeg hij geen toestemming om luchtsteun te verlenen. Desondanks kon hij aan het verzoek van de in benarde toestand verkerende soldaten tegemoet komen: Op het vliegveld stond een administratief vergeten Japanse 'Kate” voorzien van bommen alsmede een volle brandstoftank.

Mam had Henk, de zoon van Mams broer Frits, gevraagd om bij ons een hapje mee te eten. Hij was artillerie kapitein. Zijn batterij stond in het centrum van Semarang opgesteld. Ik meen mij te herinneren, dat het Engelse 25-ponders waren.

'Ik heb vandaag geen vlees kunnen krijgen. Het is dus een vegetarische maaltijd geworden', verontschuldigde Mam zich.

'Het geeft helemaal niet tante.' Dat liet hij duidelijk blijken door te smullen van de op Midden-Javaanse wijze bereide sajoer lodeh, tempeh batjem en terik tahoe. Hij had in geen tijden de gerechten gegeten zoals onze oma Naomi het vroeger maakte.

'Kennen jullie Gertrude Gerritsen', vroeg Henk aan Maud en mij.

'Nooit van gehoord.'

'Maar zij kent jullie wel!' Niet zonder trots vervolgde hij, 'Iedereen weet, dat jullie het erg goed doen op school.'

'Hèèè ', zeiden wij in koor. Onze reeds door erfelijkheid verkregen grote ogen namen van verbazing enorme afmetingen aan, waardoor ons gelaat sterk afweek van het toenmalige schoonheidsideaal.

Enkele weken later begrepen Maud en ik hoe wij ongewild met veel succes de indruk van grote intelligentie hadden verworven.

Na het middageten gingen wij ijverig en geconcentreerd zo vlug mogelijk ons huiswerk afmaken.

's Avonds kwam er vaak bezoek en dan hadden wij daar geen tijd voor. Vaak zagen wij kans om nog voor het avondeten een ommetje te wandelen. Wij verkenden zodoende de buurt en hadden elkaar bovendien na al die jaren veel te vertellen.

Indruk: Die kinderen Doppert doen niks aan hun huiswerk en leveren toch goede prestaties. Conclusie: Zij moeten wel razend knap zijn.

Vrouwenkampen

2009-06-14T19:18:00.008+02:00

Voor de achtergebleven vrouwen en kinderen van Nederlandse afkomst werd de situatie steeds moeilijker. Vooral de meisjes werden op straat onheus bejegend of beter gezegd onbeschoft behandeld. Zij werden o.a.uitgescholden voor Hollandse hoer.

Hun mannen en oudere zonen waren al eerder opgepakt en ondergebracht in Republikeinse beschermingskampen. Hierdoor bleven de vrouwen en kinderen onbeschermd achter. Raar! Het is duidelijk, dat er iets niet klopte.

Aan de naam 'beschermingskampen voor mannen' moet een dubbele betekenis gegeven worden:

In feite waren het interneringskampen voor staatsgevaarlijke personen. Als zodanig werden de mannen van Nederlandse afkomst beschouwd.

Anderzijds waren het inderdaad beschermingskampen. Er waren door al te fanatieke Indonesische revolutionairen reeds een groot aantal ongewapende Nederlandse mannen en jongens vermoord. Deze rechteloosheid was slecht voor de reputatie van de Republik Indonesia, die nog internationale erkenning moest verwerven.

Voor de vrouwen was de betekenis beschermingskamp eveneens tweeledig:

Deze beschermingskampen waren echt als zodanig bedoeld. Al was hun behandeling redelijk goed, gevoelsmatig waren het voor hen 'gewone' interneringskampen.

Toch lijkt het er op dat aan deze vrouwen en kinderen de rol van gijzelaars was toebedeeld. Pas nadat allen naar Nederlands grondgebied waren getransporteerd werd begonnen met de politionele acties tegen de Republik.

In het gewest Djokjakarta had zich in de loop der tijd een groot aantal suiker ondernemingen gevestigd. Niet ver van de suikerfabriek werden de staf employés gehuisvest in geriefelijke villa's. Deze stonden vaak in twee rijen tegenover elkaar. Door er een omrastering van prikkeldraad om heen te leggen werd een beschermingskamp voor vrouwen gecreëerd. Het zag er keurig uit. De villa's waren echter aanzienlijk minder comfortabel als je het huis met tien of twintig personen moest delen. Mam en Maud kwamen terecht op de suikeronderneming Gondang Lipoero, die zij kenden uit betere tijden. Hier hadden namelijk Elly Cooke en haar man Joop Oudkerk Pool gewoond.

In het kamp waren ook vrouwen, die tijdens de oorlog Japanners thuis hadden ontvangen of in een bordeel hadden gewerkt. Er werd over deze vrouwen zeer negatief geoordeeld. Mam vertelde later, dat haar vooroordeel over hen niet terecht was. Zij deden dit werk uit louter geldnood. Niet zelden offerde één van de dochters zich op teneinde geld te verdienen voor het vaderloze gezin. In het kamp was Mam met het toezicht belast over een paar huizen. Het bleek, dat deze z.g. Jappenhoeren zich zeer sociaal gedroegen. Zij sputterden nooit tegen als zij corvee moesten doen. En als zij wat extra's hadden door verkoop van een kledingstuk of een juweel, dan bleken zij altijd wat te delen met hen, die helemaal niets meer hadden.

Toen zij later in Batavia arriveerden werden zij door een officier van de Politieke Inlichtingen Dienst ondervraagd over hun relaties met de vijand, de Japanners. Dit was feitelijk overbodig, want de oorlog was al meer dan een jaar geleden afgelopen. Het werd als zeer vernederend ervaren.

Eén van hen werd door een inlichtingen officier stevig aan de tand en wellicht ook aan andere dingen gevoeld. Hij vroeg haar de kleren van het lijf. Blijkbaar verlangde hij deze handeling ook letterlijk uit te voeren. Maar dan natuurlijk binnen de regels van de wet. Hij trouwde met haar.

Het leger van de Republik had zijn officieren voor een belangrijk deel gerekruteerd uit Indonesische jongens, die voor de oorlog op de middelbare scholen zaten. Zij bezaten een goede beheersing van de Nederlandse taal. Op de AMS in Djokja zat René met een aantal van hen in dezelfde klas.

Maud vertelde mij een opmerkelijk voorval:

“Op een ochtend liep ik argeloos langs het huis, dat dienst deed als onderkomen van de wacht.

Plotseling liep een militair het huis uit en wenkte mij nadrukkelijk om naar hem toe te komen. Sindsdien begreep ik wat de uitdrukking 'met knikkende knieën lopen' betekende. Ik bewoog me in zijn richting door gevoelloos als een robot beurtelings het ene been voor het andere te zetten. Wat wilde hij van mij? Mij bestraffen of proberen een verhouding te beginnen?

Toen ik eindelijk voor hem stond vroeg hij vriendelijk, 'Jij bent toch het zusje van René ?'

'Ja', knikte ik. Hij had mij kennelijk herkend van het jaarlijkse AMS feest. Daar had René mij naar toe genomen.

'Waar is hij nu?'

'In Bandoeng', zei ik kortaf.

'Wat doet hij daar?'

'Hij is op de SROI, School Reserve Officieren Indië', vertelde ik trots en vergat mijn angst.

'René kon beter aan onze kant staan. Kijk maar. Ik ben al majoor.'

Heel vriendelijk vroeg hij verder hoe het met Mam ging, of wij genoeg te eten hadden en of ik nog speciale wensen had.

Noot. Deze gebeurtenis heb ik verwerkt in het verhaal l'Aiglon.

1947 - René als 1ste luitenant

Indonesische Prins verliefd op vrouwelijke gevangene. Sprookje? Nee, echt gebeurd.

Prins Sandoro was een zoon van vorst Mangkoeboemi VIII. Hij werd als officier aangesteld bij de bewakingsdienst van een vrouwenkamp in Soerakarta. Het kamp bestond voor het overgrote deel uit Indo Europese vrouwen en kinderen. Eén van hen was een Indisch meisje van de familie Bartels. Het was gebruikelijk te praten over een 'Indisch meisje' of 'Indische jongen' onafhankelijk van de leeftijd, burgerlijke staat of maatschappelijke positie van de betreffende persoon.

En toen? Inderdaad, Prins Sandoro werd verliefd op het meisje Bartels. Er bleek echter een schoonheid foutje te zitten in het scenario: Beiden waren al getrouwd; elk met een ander natuurlijk. Alvorens te trouwen moest er eerst gescheiden worden van de respectieve partners. Kort nadat aan alle wettelijke eisen was voldaan werd het huwelijk voltrokken.

Helaas overleden zij niet lang na elkaar op vrij jonge leeftijd. Zij lieten een dochter na. Aan het hof van vorst Mangkoeboemi onderscheidde zij zich van de andere prinsessen door een wat groter postuur en blankere huidskleur.

Noot: De namen van de personen zijn gefingeerd.

Macho

2009-06-05T19:10:00.004+02:00

De blikrantsoenen, die Pap en ik ontvingen, waren afkomstig uit de overtollig geworden voorraden van diverse legers, die nog niet lang geleden in WO II als vijanden tegenover elkaar hadden gestaan. Nooit zal ik de smaak vergeten van de Engelse meat and vegetables, de Amerikaanse gedroogde corned beef en het Japanse vlees met gefermenteerde sojabonen; taotjo heette de laatste. Wij lieten het ons goed smaken. Het ingeblikte krachtvoer bleek niet alleen goed voor vechtende soldaten aan het front maar ook voor ex-gevangenen bijzonder geschikt om aan te sterken.

De stad Semarang was een door Nederlanders gecontroleerd gebied. De enclave werd belegerd door de strijdkrachten van de Indonesische Republiek. Het was voor ons heel vervelend, dat de Indonesiërs de centrale van de waterleiding in handen hadden. Zij kenden echter de kracht van het Nederlandse leger en durfden de kraan niet geheel dicht te draaien uit vrees hiermee een aanval uit te lokken. Zuinigheid met water was dus geboden. De belangrijkste slachtoffers van de waterschaarste waren de twee zwembaden.

De HBS was vlak voor de oorlog gebouwd. Het was een strak gelijnd gebouw met een verdieping. Heel bijzonder voor die tijd was het zwembad, dat men op het schoolterrein had aangelegd. Het stond nu geheel droog.

Enkele honderden meters verderop lag het gemeentelijk zwembad , dat zich mocht verheugen in een groot aantal bezoekers. Het waren vooral militairen en scholieren, die hier vermaak en verkoeling zochten. In de tien maanden dat ik in Semarang verbleef heb ik nooit meegemaakt, dat het water geheel werd ververst. Als de cumulatie van ongerechtigheden, die uit de diverse lichaamsopeningen van de zwemmers in het water waren terechtgekomen, een onacceptabel hoog niveau had bereikt, dan werd met kwistige hand een desinfecterende chloorverbinding aan het badwater toegevoegd. Na verloop van tijd was het zwemwater een lichtgroene troebele soep geworden, waarvan de geur van chloor tot in de wijde omtrek waarneembaar was.

De Semarangse wijk Tjandi, waar ook de Van Deventerschool lag, was gebouwd op een heuvel. In Holland zou deze heuvel een berg genoemd worden. Ondanks het hoogteverschil en de afstand ging ik vrijwel elke middag naar het zwembad 'beneden'. Bij deze wandeling had ik vrijwel altijd gezelschap van een paar medeleerlingen van de HBS. Ik herinner mij Leen Verni, Arie Noordam, Christien Wempe en Ruud Schmitt.

Een geregelde busverbinding ontbrak. Er was vrijwel uitsluitend militair vekeer. Als wij geluk hadden konden wij meeliften met een 'weapon carrier'. Dat was een voertuig groter dan een Jeep en kleiner dan een vrachtwagen. De meest succesvolle manier om een lift te krijgen was verschuilen achter een boom en het school vriendinnetje met de duim omhoog langs de weg te laten staan. Er was een groot vrouwen tekort. Voor een wapperende rok bracht iedere militaire chauffeur de wagen met piepende remmen tot stilstand.

Al spoedig was ik donker roodbruin verbrand door de zonnestralen, die het duidelijk gewonnen hadden van de blekende werking van het chloor. Ter verbetering van mijn fysiek uiterlijk deed ik thuis de hiervoor benodigde gymnastiek oefeningen.

Sommige jongens hadden een idool, die in de meest letterlijke zin een voorbeeldfunctie vervulden. Vaak diende hiervoor een acteur uit een cowboy film. Als zij de bioscoop uitliepen hielden zij hun armen op enige afstand van hun lichaam om zodoende ruimte te geven aan hun enorme spieren, die zij zich in hun fantasie hadden toebedeeld. Ook liepen zij licht wijdbeens alsof zij nog maar net waren afgestegen na een lange rit te paard.

De ideale lichaamsbouw voor een jongeman was die van een omgekeerde piramide. Dat wil zeggen brede schouders en smalle heupen. Dit kon worden geaccentueerd door je overhemd van onder de pijpen van je korte broek strak onder je riem door te trekken. Om te zorgen dat het goed bleef zitten zette je het met veiligheidsspelden vast aan je onderbroek.

Dankzij de 'indoor training' kon ik van mijn buik weer een wasbord maken en mijn borstspieren onafhankelijk van elkaar bewegen. Dat laatste demonstreerde ik in het zwembad. 'Kan jij dit ook?' vroeg ik aan een groep meisjes. Als gevolg van hun Victoriaanse opvoeding keken zij strak voor zich uit en bestond hun reactie slechts uit een trilling van de mondhoeken.

Voor mij bleek er dus geen succes bij de meisjes te zijn weggelegd. En dat terwijl ik mij zo had uitgesloofd om met gymnastiek oefeningen een aantrekkelijk uiterlijk te krijgen. Helaas alles voor niets. Ik troostte mij met de gedachte, dat het misschien wel goed geweest kon zijn voor mijn gezondheid.

Tientallen jaren later, toen mijn spieren reeds door een dunne speklaag waren overwoekerd, ontmoette ik deze 'meisjes van toen' weer tijdens een school reünie.

'Je was het idool van de lagere klassen', vertelde Maud Dinsbach.

De opperste verbazing was duidelijk van mijn gezicht af te lezen. Er volgde een gegiechel alsof dertig jaren waren weggevallen.

'Jammer voor je hè, dat je het toen niet wist.'

Van Deventer school

2009-05-30T19:26:00.006+02:00

De Van Deventerschool was gebouwd volgens een ontwerp, dat men bij vele andere scholen in Indië terug zag. Aan de voorzijde bevond zich een gymnastiekzaal annex recreatiezaal met links en rechts twee evenwijdige rijen schoollokalen. Daar tussen was een grasveld waar de diverse openlucht sporten konden worden beoefend. Aan het einde van elke rij had men een kleine woning gebouwd. Eén van de twee was aan Pap toegewezen door de afdeling huisvesting van de gemeente Semarang. Als gevolg van het nijpend gebrek aan woonruimte boden de klaslokalen onderdak aan mensen, die zich in uiteenlopende situaties bevonden. Onder hen waren nog maar net herenigde gezinnen; mannen waarvan de vrouw zich nog in het binnenland bevond; vrouwen wier man elders als militair zijn plicht vervulde en tenslotte nog een aantal ongehuwde alleenstaanden. Waren het allemaal keurige burgers, die zich hielden aan de toenmalige strenge zedelijke normen en waarden? Dat kon men in de verwarde naoorlogse situatie niet verwachten. Zo was er een dame met een dikke bos lang golvend rood haar. In haar vrije tijd verdiende zij wat bij door heren te ontvangen. Een deel van haar clientèle had zij wellicht te danken aan hen die hun nieuwsgierigheid naar de kleur van haar overige lichaamsbeharing ook wilden bevredigen.

Pap had gedurende de gehele oorlog in een Japans krijgsgevangenkamp in Batavia gezeten.

Toen de oorlog was beëindigd en daarop aansluitend de revolutie begon werd aan Pap gevraagd om met een aantal andere ex-krijgsgevangenen hulp te verlenen aan de vrouwen-en jongens kampen in en rond Semarang. Wij hoorden, dat hij op doorreis naar Semarang in Hotel Toegoe in Djokja zou overnachten. Mam, Maud en ik hadden hem bijna vier jaar niet gezien. Ik haastte mij op de fiets naar het dicht bij het station gelegen hotel. En ja hoor, daar zag ik Pap staan in gezelschap van een aantal dames. Zij droegen een witte band met een rood kruis om een arm. Ik sprong van mijn fiets , liet hem op de de grond liggen en liep snel naar Pap toe. Toen ik zag hoe bevreemd hij naar mij keek vertraagde ik mijn pas.

'Wie ben jij?' vroeg hij.

' Ik ben het, Loek!'

'Allemachtig, wat ben je groot geworden.'

De dames van het Rode Kruis waren duidelijk ontroerd en hielden het niet droog.

Januari 1947, Semarang
'Historische' foto van Jan (l) en Louis (r) Nog maar net uit het Indonesische interneringskamp.

Mijn vader heeft het altijd heel erg gevonden, dat ik door de oorlog zo jong van hem werd gescheiden. Veel te kort had hij mij kunnen beschermen en opvoeden. Gedurende enkele maanden waren wij slechts met zijn tweeën. Pas achteraf besefte ik hoe bevoorrecht ik was een vader te hebben, die de oorlog had overleefd. Van alles wat hij mij tijdens onze vele wandelingen vertelde herinner ik mij vooral één uitspraak. 'Wij zijn de patriciërs van Indië. Het is onze plicht hier te blijven en het land op te bouwen.' Bedoelde hij met patriciërs, dat onze familie tot de 'plantage aristocratie' had behoord? Inderdaad waren zij medeverantwoordelijk voor de introductie van verbeterde landbouwmethoden en westerse technologie. Het heeft niet zo mogen zijn. De politieke ontwikkelingen dwongen ons naar Holland te gaan.

Bert zou enkele dagen met verlof komen. Ik had hem al vijf jaar niet gezien. Jammer dat Mam en Maud nog ergens in een kamp bij Djokja zaten.

Vanaf de achterdeur had ik een goed zicht op de galerij langs de klaslokalen met aan het eind de gymnastiekzaal. Met nauw verholen ongeduld verbeidde ik zijn komst en drentelde wat heen en weer. En inderdaad, na een wijle ontwaarde ik hem in de gymzaal. Hij torste een grof geweven plunjezak met zich mede. In het geheel niet bevroedend welk een deceptie mijn deel zou worden tijdens de eerste ogenblikken van onze ontmoeting liep ik mijn broeder met vrolijke tred tegemoet. Om mijn bijzondere affectie jegens hem te tonen lag het in mijn voornemen hem te ontlasten van zijn bagage. Aldus deed ik een greep naar de plunje zak. Zijn reactie op deze vriendelijke intentie was ronduit verbijsterend.

'Blijf af verdomme. Sodemieter op', blafte hij mij toe.

Zo een grove bejegening had ik toch waarlijk niet verdiend! Gelukkig begreep ik al gauw waaraan dit ongepolijste gedrag kon worden toegeschreven. Gedurende zijn krijgsgevangenschap in Japan had hij ruw en zwaar werk moeten verrichten aan de haven en in een ijzergieterij. Daarop aansluitend moest hij als KNIL sergeant van de verbindings dienst zich een weg banen door het woeste tropische regenwoud van Celebes. In de afgelopen jaren had hij een leven moeten leiden, dat een grote discrepantie vormde met de verfijnde beschaving waarmee wij waren opgegroeid. Het mag daarom geen verwondering wekken dat hij na al die jaren ver van de civilisatie de nobele familietrekken in mijn gelaat niet herkende. Ik meende dat ik nu op vredelievende wijze mijn identiteit moest onthullen door een passage uit de bijbel te citeren: 'Vreest niet. IK ben het.'

'O,ben jij het. Wat ben je groot geworden! Ik dacht, dat je een dief was.'

Semarang

2009-05-22T20:04:00.009+02:00

Toeban, Afdelingsbank.
In dit kantoor werd kerk gehouden en zijn Bert, René en Jan gedoopt in april 1924.

Tot mijn verwondering was Jan nog niet in Batavia aangekomen. Iedereen die ooit in een Japans kamp was opgesloten werd met voorrang geëvacueerd. Daar hoorde Jan ook bij. Bij het Rode Kruis dat alle in Batavia aangekomen ex-geïnterneerden registreerde wist men van niets. Zijn naam kwam op geen enkele lijst voor. Bij geruchte had ik vernomen, dat hij al in september moest zijn vertrokken. Mam had mij geschreven, dat hij in zeer slechte toestand uit de gevangenis van Bantoel was gekomen. 'Hij is al goed opgeknapt', had zij er geruststellend aan toegevoegd. Hoewel ik alle reden had tot ongerustheid, weigerde ik te geloven, dat hij overleden was.

Elke dag was ik om 10 uur in het Minangkabau kamp. Omstreeks die tijd arriveerden de transporten uit het binnenland. En eindelijk zag ik hem staande in een vrachtauto aankomen. Opgelucht zwaaide en sprong ik om zijn aandacht te trekken. Hij had mij al gauw in de gaten en groette enthousiast terug.

Het was 17 december 1946.

Jan vertelde, dat hij drie maanden eerder dan ik uit Djokja was vertrokken. Maar in Gombong, een stadje enkele tientallen kilometers ten westen van Djokja, moesten alle evacués uitstappen. Zij werden weer in een kamp ondergebracht en vervolgens administratief vergeten. Op een dag kwam er een officier van het Indonesische leger het kamp inspecteren. Hij behoorde tot de Djokjase adel en bezat voor de oorlog de financiële middelen om de HBS te volgen. Met een 'Hallo Jan, wat doe jij hier', begroette hij zijn vroegere medeleerling, 'Volgens mijn papieren moet je al lang in Batavia zitten.' Er werd zo snel mogelijk een treintransport geregeld om de gestrande evacués naar Batavia te brengen.

Jan en ik bleven slechts enkele dagen bij tante Wies. Er was plaats op de boot naar Semarang.

Ik denk , dat het vaartuig behoorde tot de weinige schepen, die nog over waren van de eens zo grote KPM vloot. De Koninklijke Pakketvaart Maatschappij verzorgde voor de oorlog de scheepsverbinding tussen de duizenden eilanden van de Indische Archipel.

Van deze bootreis herinner ik mij niet veel meer dan de typische geur van smeerolie vermengd met de etenslucht van een keuken. Tientallen jaren later kwam ik dit geurenmengsel weer tegen op de boot van Hoek van Holland naar Harwich.

Op de rede van Semarang stapten wij over op een motorboot, die ons naar de kade voer. Het blijde weerzien met Pap werd echter getemperd door de afwezigheid van Mam en Maud, die nog ergens in een kamp in Djokja verbleven.

Pap had een appartement in de 'van Deventerschool' dat net genoeg ruimte bood voor ons drieën.Jan en ik lieten 'historische' foto's maken, die lieten zien hoe wij er uit zagen toen wij net uit het kamp kwamen. Wij droegen de door het Rode Kruis verstrekte kaki overhemden uit resterende Amerikaanse leger voorraden.

Jan verliet ons al na ongeveer twee weken. Bij het begin van de oorlog zat hij in de hoogste klas van de HBS. Hij had het vaste voornemen om verder te studeren. Dat werd echter door de oorlog en revolutie gedurende vijf jaar onmogelijk gemaakt.

Er bleek nu een plaats voor hem te zijn bij de artsen opleiding in Batavia. Het was zeker niet zijn eerste keus maar in elk geval beter dan niets doen. Oom Broer en tante Wies zorgden voor onderdak.

Het was nog maar kort geleden, dat er duizenden mensen op straat stierven van honger. Was dat de reden, dat men de stoffelijke overschotten met zo weinig respect behandelde? De lijken voor de anatomische les werden op een matje gelegd en aan de benen gesleept naar de practicum zaal.Toen een stoffelijk overschot langs kwam keek hij met één oog Jan aan alsof het wilde zeggen 'Vergeet mij niet'. Het werd voor Jan inderdaad een onvergetelijk voorval.

Hoera! Jan kon als corveeër op een boot naar Holland reizen. Hij kreeg er klimatologisch een warm welkom. De zomer van 1947 was de warmste sinds mensenheugenis. Hij schreef zich in aan de Rijksuniversiteit Leiden. Voor welke studie? Geologie natuurlijk. Het waren de horizontale strepen in het gebergte van Wanoedjojo, die zijn interesse in dit vak hadden opgewekt

Batavia

2009-05-15T09:41:00.008+02:00

Van Bekassie was het nog geen uur rijden naar het station Manggarai in Batavia. Vrachtauto's brachten ons naar het opvangkamp Minangkabau. Het kamp bestond uit een straat met kleine moderne villa's.

Bij aankomst werden wij op en onder onze kleren royaal bestoven met Dichloor-Diphenyl- Tetrachloorethaan poeder. Het zou later blijken, dat DDT een ook voor mensen giftige chemische verbinding is. Gelukkig gingen de diverse soorten luizen er eerder aan dood dan wij mensen.

Ik hoefde niet in het Minangkabau kamp te blijven. Oom Broer en tante Wies haalden mij op. Ik kon zo lang als nodig was bij hen logeren. Vanzelfsprekend kreeg ik geweldig lekker te eten; warme witte rijst met gerechten waarvan ik de afgelopen periode slechts kon dromen.

Ik overhandigde tante Wies de rempèjèks oedang van Kroja. Ik dacht, dat zij ze weg zou gooien. Haar enthousiasme verraste mij volkomen. 'Wat lekker. Oh, zalig. Dat heb ik in geen jaren gegeten'. Zij begon direct één op te knabbelen onder begeleiding van 'mmm, mmm' geluiden.

In de oorlog was textiel bijzonder schaars. Enige tijd voordat ik het kamp in ging had Mam van crème kleurige gordijnstof met oranje ruiten een blouse voor mij gemaakt. Het was een esthetisch zeer verantwoord kledingstuk geworden. Voor kleding bleek echter uit technisch oogpunt het grove gordijn weefsel niet het meest geschikte materiaal. In het kamp sleet het rugpand volledig weg. Mijn toenmalige kongsie genoot Donald Keasberry was de handigste van onze club. Hij verving het achterpand door een lap lichtblauw katoen. Het resultaat was een bijzondere futuristische avant garde creatie. Iedere deskundige zou mijn blouse zonder aarzelen als een object van bijzonder hoge artistieke waarde kwalificeren. Met mijn bijzonder hoog ontwikkeld cultuur-historisch besef lag het voor de hand dat ik deze blouse graag wilde bewaren. Ik had het plan opgevat om hem achter glas in te lijsten opdat een iegelijk kon aanschouwen onder welke kommervolle omstandigheden ik ooit had verkeerd.

Thuisgekomen van mijn dagelijkse tocht naar het Minangkabau kamp zag ik mijn lege rugzak en daar naast twee stapeltjes van mijn gewassen, gestreken en gevouwen kleren. Ik miste mijn gordijn blouse. Ik vroeg er tante Wies naar.

'Ik heb de lompen en vodden meegegeven aan de vuilnisman. De nog bruikbare kleren heb ik door de meid extra goed laten wassen.'

Op een middag kwam mijn neef Chris Beem op bezoek.Hij is een zoon van oom Frans en tante Maggie. Hij droeg zijn Marine officiers uniform. Ik vroeg hem, welke rang hij had.

'Ik ben luitenant ter zee tweede klas.'

'Is dat hetzelfde als tweede luitenant?'

'Nee, ik sta in rang gelijk aan kapitein in het leger'.

In april 1945 werd Chris bevrijd uit een Duits concentratiekamp, dat hij als een wonder vijf jaar had overleefd. Vergeleken bij zijn kamp Sachsenhausen was mijn kamp Poendoeng een vrolijk vakantieoord.

Chris gaf mij een onverslijtbare hagelwitte marine kiel ter aanvulling van mijn schamele garderobe.

Vertrek

2009-05-09T14:21:00.005+02:00

Veel geïnterneerden verbleven in één of twee achtereenvolgende doorgangskampen alvorens zij per trein naar Batavia werden geëvacueerd. De resterende voormalige bewoners van het kamp Sandèn zagen het ziekenhuis weer terug, maar nu als doorgangskamp. Ons voorlopig verblijf was een huis dat vroeger als onderkomen voor de bewakers had gediend. De bewaking bestond thans slechts uit enkele soldaten. Niemand dacht er nu immers aan om te ontsnappen.

Het ziekenhuis zelf diende als kamp voor vrouwen en kinderen. Het rondom gespannen prikkeldraad was bedoeld om kwaadwilligen buiten te houden en niet meer om ontsnapping te verhinderen. Wij konden zonder problemen contact maken met de meisjes in het kamp. Het was erg gezellig, al waren wij van hen gescheiden door de prikkeldraad omrastering.

Ik zag een slanke dame lopen in kaki lange broek en wit shirt. Zij bezat een weelderige dos lang zwart haar. 'Dat is ons kamphoofd, mevrouw Rademaker. Zij moet nog familie van je zijn', vertelde één van de meisjes. Ik kende deze dame echter niet.

Veel later kwam ik te weten, dat zij inderdaad mijn nicht Willy Doppert was. Zij is het spartelende kind op de oude familiefoto.

Enkele dagen later was het inpakken en wegwezen. Dat laatste ging niet echt vlot. Wij werden eerst overgebracht naar een school in Kalasan, een stadje ten oosten van Djokja. In de school, die op loopafstand van het station lag, had zich reeds een groot aantal vrouwen en kinderen verzameld. Eindelijk, één of twee dagen later werd het sein gegeven om in de gereed staande trein te stappen. De bejaarden en kinderen onder ons waren al doodmoe nog voordat de reis naar Batavia aanving. Wij namen plaats op de harde houten banken van de vierde klas rijtuigen. Elke wagon had drie lange banken, die in het verlengde van het rijtuig waren geplaatst.De middelste bank, die geen rugleuning had, werd toegewezen aan hen die jong en sterk waren. De treinreis in de geblindeerde wagons duurde vierentwintig uur. Wij schikten 's nachts wat in om de kleinsten slaapruimte te geven. Voedsel werd verstrekt in kleine mandjes van gevlochten bamboe.

Op de bordessen stonden soldaten van het Republikeinse Leger ten einde ons te beschermen tegen overvallen van bandieten of ongeregelde strijdgroepen.

Wij reden een groot deel van het traject langs de zuidkust in westelijke richting. Bij het station van Kroja bleef de trein geruime tijd stilstaan. Er werden verkopers van allerlei eetwaren in de wagons toegelaten. Ik kocht vijf rempèjèks oedang. Deze krokante garnalen koekjes zijn de wereldberoemde specialiteit van het vissersplaatsje. Misselijk door vermoeidheid en slaapgebrek at ik er maar één op.

Daarna boog het spoor naar het noorden. Deze noord-zuid verbinding was vroeger eigendom van de kleine maar lucratieve SDS, de Serajoe Dal Spoorwegmaatschappij. Pap had er voor een groot bedrag aan aandelen van. Ze zijn niets meer waard na de de nationalisatie van de SDS. Aan het eind van de noord-zuid spoorverbinding reden wij westwaarts.

Geheel onverwacht minderde de trein vaart en kwam piepend en knarsend tot stilstand op het station van Bekassi. Het stadje lag dicht bij de demarcatielijn waarlangs de Nederlandse en Indonesische troepen tegenover elkaar stonden.

'Een rood-wit-blauwe vlag', werd er geroepen. De jalouzieën werden krassend omlaag geschoven, het felle zonlicht viel naar binnen en inderdaad, daar wapperde de rood-wit-blauwe vlag.

Eindelijk vrij. Wij zagen KL en KNIL soldaten. Eindelijk vrij en veilig.

Het was 10 december 1946.

Aanstaand Vertrek

2009-05-02T14:28:00.004+02:00

Hij was klein van stuk en buitengewoon gespierd. Zijn huidkleur was tamelijk licht. Vermoedelijk was Maut Domingoes van Menadonese oorsprong. Hoewel hij slechts enkele jaren ouder was dan ik had hij al een vrouw en een kind.

Maut, Maurits, was mijn laatste kongsiegenoot. Kongsiegenoot betekende een vriendschappelijke relatie, die men onder normale omstandigheden zelden tegenkomt. Je deelde je geld, je kookte, deed de was voor elkaar en je verzorgde de ander bij ziekte. Verkoudheid en malaria kwamen vrij vaak voor. Het was meer vervelend dan levensbedreigend. Op een keer had ik diarree. Als medicijn plukte ik de bladeren van een djamboe kloetoek boom en at ze rauw op. Het bleek een probaat middel te zijn. Deze boom met de latijnse naam psidium guajave groeide in de achtertuin achter een hoop bouwafval. Er waren niet veel gegadigden voor dit medicijn. Mogelijk was de werking van djamboe kloetoek bladeren niet algemeen bekend. Of men had de djamboeboom niet gevonden.

Wij sliepen niet meer op de vloer, maar op balé-balé 's. Het zijn bamboe bedden met een latten bodem van dunne repen gespleten bamboe. Op deze bedden was het bijzonder goed toeven. Een bevinding die door de wandluizen werd gedeeld. Zij verscholen zich en plantten zich voort tussen de dunne bamboelatten. Wanneer hun aantal de grens van onze tolerantie had overschreden, benutten wij alle ons ten dienste middelen om de luizen te bestrijden. Helaas waren onze mogelijkheden beperkt. Wij beschikten niet over de effectieve insekticiden van de chemische industrie. Dus konden wij noodgedwongen het ongedierte slechts verdelgen met milieu vriendelijke middelen.Hiertoe verplaatsten wij de zware bamboe bedden naar een plek in de felle zon. Na een uurtje sloegen wij met stokken op de lattenbodem. Dat veroorzaakte een regen van luizen, die uit het bed vielen. Maar ook hier gold Darwins wet van 'the survival of the fittest'. Ondanks honger en uitdroging bleven de sterkste luizen zich aan de lattenbodem vastklampen. Voor hen was het uur der wrake aangebroken toen wij ons te slapen hadden gelegd. Waanzinnig van honger en dorst vielen zij aan en zogen zich vol met het kostelijk bloed van ons, hun gastheren.

Steeds sterker werden de geruchten, dat het de beurt van ons kamp was om per trein naar Batavia te worden geëvacueerd.

'Ik kom je niet opzoeken als wij vrij zijn', deelde Maut mij geheel onverwacht mee.

'Waarom niet?', vroeg ik verbaasd.

'Jij en je familie zijn veel te deftig', antwoordde hij.

'Ik deftig? Je bent gek!' Ik wapperde zo heftig met mijn versleten grauwe blouse, dat de klerenluizen er uit dreigden te vallen. 'Kijk maar, ik ben toch helemaal niet deftig!'

Met mijn verstand kon ik hem begrijpen, maar mijn gevoel kon het niet accepteren.

Na onze aankomst in Batavia heb ik nooit meer iets van Maut gehoord.

Lokale Verhuizing

2009-03-28T18:37:00.002+01:00

Na verloop van tijd telde ons kamp nog geen tweehonderd bewoners. De reden is mij niet bekend, maar op een dag moesten wij allen verhuizen van de mistroostige loods naar het dicht bij gelegen voormalige administrateurs huis van de suiker onderneming Poendoeng. Wij haveloos geklede kamp bewoners zochten met onze kongsie genoten een geschikte slaapplaats in het magnifieke landhuis. Mijn kongsie was inmiddels gereduceerd tot twee personen, Maut Domingus en ik. Wij vonden een rustige plek in één van vroegere paardenstallen. Ze bleken perfect onderhouden. Wij moesten de ruimte delen met drie oudere heren.

In afwachting van onze evacuatie hadden wij niet veel om handen. Onze bewakers, bestaande uit een twintigtal soldaten, kwamen op het idee om ons iedere morgen gymnastiek te laten doen. Daar hadden wij totaal geen zin in.

Meneer Ort was een boom lange atletisch gebouwde man. Zijn lichaam was donkerbruin geroosterd door de felle zon. Een kort baardje voltooide zijn masculine uiterlijk. Voor de instandhouding van zijn conditie hakte hij ten behoeve van de centrale keuken de blokken hout tot handzame stukken. Met zijn bijl beschreef hij al zwaaiend een cirkel en ja hoor -tok- altijd raak en op de juiste plaats. In de edele kunst van houthakken liet hij de tuinman van Wanoedjojo ver achter zich.

Hij wierp zich met algemene instemming op als gymnastiekleraar. Wetend hoe weinig zin wij er in hadden, sprak hij met ons af, 'Wij gaan de oefeningen zo fanatiek en militair uitvoeren, dat de honden er geen brood van lusten.'

Wij stelden ons op in de grote voortuin van het landhuis. Toen schalden zijn commando's alsof ze bedoeld waren voor een garde regiment in kleurige uniformen op een stadsplein in plaats van voor een stelletje scharminkels in vodden op een stoppelig grasveld.

'Lantjang kanan!!!.....Bersiap!!!'. Wat 'Rechts richten' en 'Geeft acht' betekent.

Wij maakten er een theater voorstelling van en voerden de bevelen uit met militair fanatisme. Na drie optredens moesten wij er mee ophouden. De soldaten van de wacht lustten er net als de honden geen brood meer van.

In de paardenstal naast de onze hadden een paar jongens van mijn leeftijd hun intrek genomen. Samen met enkele bewoners van het hoofdgebouw vormden wij een bridgeclubje. Ik herinner mij van slechts een paar spelers nog de namen: Jan Eekhout, Bert Chandler, Jansen en twee broers de Nijs. De kaarten hadden wij uit karton gesneden. Ze werden benoemd door gewoon er op te schrijven klaver 10, ruiten 8, schoppen heer enz. Ze waren nog kleiner dan de gangbare patience kaarten. Ik herinner mij, dat je met je partner afsprak volgens welk systeem er gespeeld zou worden. Heten ze niet Culbertson en en Blackwood? Wij waren in staat om alle uitgespeelde kaarten te onthouden en het spel exact na te spelen. Zo konden wij nagaan wat wij goed of fout hadden gedaan. In het hoofdgebouw hadden wat oudere heren ook een bridgeclub opgericht. Zij daagden ons, snotapen van de stallen, uit om tegen hen te spelen. Twee van deze snotapen namen de uitdaging aan. Zij wonnen met glans. Logisch, op onze leeftijd waren wij toegerust met een beter geheugen dan de volwassenen. Bridge was voor ons de enige geestelijke inspanning. Al direct na het ochtend appel begonnen wij te spelen en gingen er mee door tot laat in de avond bij het licht van walmende petroleumlampjes. Het was een verslaving. Het kostte grote moeite om het spel te onderbreken voor andere minder interessante maar meer noodzakelijke activiteiten.

Wij hadden van huis geld gekregen en konden er extra voedingsmiddelen van kopen. Maut, die een betere kok was dan ik, zorgde voor de gerechten; mijn taak was het koken van de rijst. Mam had mij een cilindrische aluminium pan met afneembaar hengsel toegestuurd. Hierbij hoorde een bord bij, dat ook als deksel kon dienen. Deze kookset had behoord tot de uitrusting van de KNIL soldaten.

Uit een paar losse bakstenen en een stuk kippengaas, die op een berg bouwafval achter de stallen lagen, construeerde ik een fornuis. Aangezien wij geen houtskool konden krijgen, kookte iedereen met hout als brandstof. In de legerpan deed ik een gelijke hoeveelheid water en 'beras', ongekookte rijst. Het was van groot belang om de rijst mooi gaar te krijgen met de minste moeite in de kortst mogelijke tijd. Zo kreeg ik een idee, waarachter de aanwezigheid van enige rudimentaire intelligentie kon worden vermoed. Onder de pan bouwde ik met een nauwkeurig afgepaste hoeveelheid stukjes hout een kegel. Het bouwsel stak ik aan en precies op het moment dat het water kookte stortte het 'automatisch' in elkaar, waarna de rijst op een zacht vuur gaar sudderde.Het was dus een kwestie van even het hout aansteken waarna ik mij kon overgeven aan mijn bridge verslaving.

Poendoeng

2009-03-24T10:06:00.004+01:00

Ons riante onderkomen in het ziekenhuis van Sandèn moesten wij verruilen voor een grote loods, waarin de felle zon slechts schemerlicht kon bieden.

Kamphoofd was een zekere ingenieur Meijer, die in Bandoeng scheikundige technologie had gestudeerd. Als je in die tijd een HBS-diploma had, dan was je al een hele Piet. Maar een ir. had welhaast de status van halfgod. Ir.Meijer gaf onzichtbaar maar toch duidelijk merkbaar leiding aan de ca. driehonderd kampbewoners.

Bij onze aankomst in Poendoeng had men reeds een apart deel van de loods voor ons gereserveerd. Dat was goed geregeld. De leden van de verschillende kongsies konden bij elkaar blijven.

Wij ontmoetten weer de vrienden en bekenden van wie wij eind oktober 1945 waren gescheiden. Veel bijzondere zaken hadden wij elkaar niet te vertellen.

Aan één van de twee smalle zijden van de loods waren een paar lange houten tafels opgesteld. Daar werden de enorme pannen met eten op geplaatst. Wij waren verdeeld in blokken, die om de beurt eten konden halen. 'Blok X. Eten halen', schalde het dan door door de ruimte. Dit ging gewoonlijk gepaard met veel gerammel van eetgerei. Het gebeurde nog al eens, dat iemand midden op de dag zijn metalen bord of bestek op de betonnen vloer liet vallen. Het gerammel werd direct beantwoord met de roep,'Eten halen'.

De voeding, die ons werd verstrekt, was ongekend overvloedig. Vooral het dagelijks diner is het vermelden waard:

Ter opwekking van de eetlust kregen wij als 'amuse bouche' een lepel geurige gekookte maïs geserveerd. Voor de 'entreé' had men speciaal voor ons zorgvuldig geselecteerde maïs korrels gekookt. De 'pièce de résistance' bestond uit een schaal vol goudgele gekookte maïs. Vreugde heerste alom, want je mocht er zo veel van eten als je wilde. Tenslotte werden wij elke dag verblijd met een heerlijk 'dessert' van gekookte maïs.

Met deze culinaire verwenning werd onze overlevingskans aanzienlijk vergroot. Het was allemaal te veel van het goede. Met gemengde gevoelens keken wij toe hoe de overtollige maïs in de snel stromende goot gestort moest worden.

Aan de loods was een stuk er bij gebouwd. Hier in was de bad-en wasgelegenheid ondergebracht. Daar liep ook de goot met het snelstromende water doorheen. Deze diende als openbaar toilet. Je moest voor het doen van je behoefte gaan hurken. Het was voor hen, die in Indië waren groot gebracht geen probleem. Zij konden heel ontspannen gehurkt zitten met de voeten plat op de grond. Je zat in een rij naast elkaar. Nooit was je er alleen. Soms kon het er best gezellig zijn.

Het was echt niet allemaal kommer en kwel in de loods. Soms werd er door een paar jongens muziek gemaakt. Het orkest stelde zich op bij de tafels van waar het eten werd uitgedeeld. Deze zware tafels vormden een onderdeel van de muziekinstrumenten. Met een sapoe liedie, een bezem van samengebonden palmblad nerven, werd in de maat tjrèk-tjrèk-tjrèk op de tafel geslagen. Het geluid leek op die van de kwastjes van een echt drumstel. Een ander completeerde het drumgeluid door met stokjes op de tafel te trommelen. Wij hadden het geluk iemand te hebben, die erg goed mondharmonica speelde. Het belangrijkste lid van het orkest was Hans de Roo. Hij bezat een onvergetelijk mooie zangstem. Zij brachten stukken ten gehore, die voor de oorlog in de soos werden gespeeld tijdens de kinderdansavonden. Om het orkest schaarde zich een grote groep kampbewoners. De muziek voerde hen al dromend naar betere tijden.

Sandèn

2009-03-13T15:06:00.004+01:00

Het leek wel een herstellingsoord. In het dorp Sandèn had men het leeg staande ziekenhuis omgetoverd in een beschermingskamp. Met een bescheiden gebruik van prikkeldraad was het ziekenhuis in twee ongelijke delen gesplitst. In het kleinere stuk waren enkele tientallen Japanners ondergebracht. Zij waren krijgsgevangenen van het Indonesische leger. Zonder uitzondering leken zij wel wandelende skeletten. Als kleding droegen zij een 'tjawat'. Deze bestaat uit een touw, die om het middel wordt geknoopt en een stuk textiel van ca. 25 x 75 cm2. De lange zijde wordt aan de achterkant bevestigd waarna hij onderlangs van voren achter het touw wordt getrokken. Deze Japanse dracht vond bij ons weinig navolging. De Indonesische soldaten spraken heel minachtend over de Japanners. Zij noemden hen 'ketèk', het Javaanse woord voor aap.

Een grote ziekenzaal werd ons als verblijfplaats toegewezen. Ook kregen wij behalve een waterput ook nog de beschikking over een echte badkamer en een toilet.

Voordat wij van deze faciliteiten konden genieten moest er eerst een klus geklaard worden. De beerput was vol en moest worden leeg geschept. Wij werden geconfronteerd met een geur, die sterk afweek van die van jasmijn en rozen. Dat was niet het ergste. Wij hadden nog steeds last van blaasjes gevuld met vocht op onze voeten. Wij vreesden een infectie op te lopen. Het is logisch, dat wij na afloop van dit onvergetelijke karwei ons lichaam aan een grondige reiniging onderwierpen.

Een dag of tien later waren de blaasjes op onze voeten verdwenen. Ik achtte het niet juist om dit te mogen toeschrijven aan een heilzame werking van de faecaliën pap, waarin wij hadden gestaan. De betere voeding leek mij een meer voor de hand liggende oorzaak van het verdwijnen van de blaasjes. Hadden wij geleden aan een gebrek van bepaalde vitaminen? Het dagelijkse rantsoen konden wij de laatste tijd aanvullen door wat extra's te kopen. Pinda's waren onze favoriete bijvoeding.

De meeste kampbewoners baadden zich bij de waterput. Twee kongsiegenoten en ik besloten gebruik te maken van de badkamer. Lekker mandiën net als thuis. Met een emmertje water uit de mandibak scheppen en dit langzaam over je bezwete lichaam gieten. Dit een paar keer herhalen. Vervolgens inzepen om het opgedroogde zweet te verwijderen. Tenslotte nog een paar emmertjes over je lijf gieten. Bij de vrijwel constante temperatuur van 30graden Celcius in de vlakte van Djokjakarta is mandiën een lekker verfrissend ritueel. Wij moesten natuurlijk gedrieën eerst zelf de mandibak vullen met water uit de put.

Eén van ons had er in de voorbije maanden geen aandacht aan geschonken. Van de tweevoudige functie had hij geen gebruik gemaakt; het diende bij hem slechts voor de vloeistof afvoer.

Hij kleedde zich uit en hing zijn kleren op. En toen plotseling, zonder duidelijke aanleiding, nam het toe in lengte en diameter tot welhaast vergeten afmetingen. Wij keken geamuseerd naar dit toch immer boeiende biologische verschijnsel. Hij ontdekte, dat zijn twee vrienden geïnteresseerd keken naar het resultaat van het groeiproces. Met beide handen schermde hij het af voor onze blikken. Uit vrees onbeheersbare lustgevoelens op te wekken durfde hij het niet aan te raken. Met een paar passen was hij bij de mandibak, vulde een emmertje en begoot het met water als koelvloeistof. Al gauw schrompelde het ineen tot het inactieve formaat.

De goede voeding van de laatste tijd had ons van eunuchen getransformeerd tot normale jongens van zestien en zeventien jaar.

Het aangename verblijf in Sandèn duurde nauwelijks twee maanden. Toen was het weer inpakken en verhuizen. Als gevolg van de evacuaties was er plaats vrij gekomen in Poendoeng.

Kongsies en Evacuaties

2009-03-07T18:41:00.002+01:00

Een kongsie is een belangen vereniging van Chinese handelaren met als oogmerk het veilig stellen van de winst. Door geïnterneerden werd het woord overgenomen met een wat gewijzigde definitie.

Kongsie noemde men dan een groepje gevangenen, dat met elkaar een ongeschreven contract had afgesloten. Het doel was: overleven. Zo een kongsie was in feite een gezin vervangende samenleving. Men deelde het eten, verzorgde elkaar bij ziekte, sprak elkaar moed in, enz. Zo een kongsie wisselde vaak van samenstelling door evacuaties van één of meerdere leden naar door Nederlanders gecontroleerd gebied.

Zo werd ik lid van een grote kongsie, waarvan de kern bestond uit de heer Tanori en zijn twee zonen John en Rudie. Ook Donald en Jack Keasberry sloten zich er bij aan. Wij vormden een 'rijke' kongsie. Sinds enige tijd mochten wij geld en goederen van huis ontvangen. Van Mam ontving ik altijd het maximum bedrag van tweeduizend gulden. Ik weet niet meer wat voor soort geld het was, Japans, Republikeins of nieuw Nederlands. Ik maakte mij ongerust, dat Mam en Maud zich te kort deden door mij zoveel geld te sturen. Later bleek, dat ik mij daarover onnodig zorgen had gemaakt. Pap werkte in Semarang op Nederlands gebied d.w.z. aan de andere zijde van de demarcatielijn. Desondanks kon hij geld naar zijn gezin overmaken.

Velen van ons kregen last van water blaasjes op de voeten. En ik was helaas geen uitzondering. Na verloop van tijd veranderde het water in een ondoorzichtig vocht. In de volgende fase sprongen ze open en lieten een rond roze plekje zien met een rode stip in het midden. Wat was de oorzaak? Waren het luizen beten of was het vitamine gebrek? Niemand wist het.

Geleidelijk verminderde het aantal bewoners van ons kamp. In de nacht van 12 op 13 oktober 1945 werden behalve de Nederlandse mannen ook Indonesiërs van de 'buitengewesten', dat zijn de andere eilanden dan Java, opgepakt. Het waren Molukkers, Sumatranen, Menadonezen enz. Zij werden verdacht van vijandelijke sympathieën. Dat was niet geheel onbegrijpelijk. Velen van hen waren familie van militairen in Nederlandse dienst of als student in de kost bij een Nederlands gezin. Zij mochten in januari 1946 naar huis.

Er kwam enige verbetering in de relatie tussen de Indonesische en de Nederlandse regering. Er werd een overeenkomst gesloten om alle personen in de beschermingskampen over te brengen naar Nederlands gebied; op Java waren dat Batavia, Bandoeng, Semarang en Soerabaja. Degenen, die reeds tijdens de Japanse bezetting in kampen hadden gezeten werden volgens een bepaalde volgorde van voorrang geëvacueerd. Als eersten vertrokken de ex-krijgsgevangenen, dan de vrouwen en kinderen uit de Jappen kampen vervolgens de ex-gevangenen uit de straf kampen enz.

Het was hun van harte gegund, maar toch deed het pijn om mensen te zien vertrekken de vrijheid tegemoet.Van de oorspronkelijke vijf en zeventig bewoners van het kamp Sorabajan waren er na verloop van tijd nog geen dertig overgebleven.

Wij werden overgebracht naar het leeg staande plattelands ziekenhuis in Sandèn

Sorabajan

2009-02-27T14:21:00.002+01:00

Sorabajan is een pittoresk dorpje aan Java's Zuidkust. Van ons kamp was het nog geen kilometer lopen om bij een prachtig palmenstrand te komen. Het leek op een affiche van een reisbureau.

Wij zaten met tachtig man opeengepakt in een voormalig zoutpakhuis. Het was een klein gezellig beschermingskamp. Het feit, dat wij er zo weinig te eten kregen moet als een kleine onvolkomenheid in het draaiboek van de geschiedenis aangemerkt worden. Een nare bijkomstigheid was, dat daardoor je weerstand tegen infecties aanzienlijk was afgenomen.

Het begon als een klein rood plekje op de kuit van mijn linkerbeen. Het jeukte verschrikkelijk. Het werd een puist en groeide uit tot een dikke rode bult. Van de pijn kon ik niet meer op mijn linkerbeen staan.

De heer Tanori zat met twee van zijn zonen in ons kamp. Hij had een gedrongen figuur, grijzend zwart haar en een knevel, waarvan hij de punten geregeld omhoog streek. Zijn hele persoon straalde deskundigheid en vastberadenheid uit. Dankbaar aanvaardde ik zijn hulp, toen hij aanbood mij uit de ellende te helpen. Op de bult bracht hij een nat kompres van theeblaren aan. De bedoeling hiervan was om de huid week te maken, waardoor de ongerechtigheden zich een weg naar buiten konden banen.

Op een middag zag ik een rode streep lopen van de geïnfecteerde plek naar mijn lies. Deze waarneming gaf mij absoluut geen blij gevoel. Integendeel, het zag er nogal levensbedreigend uit.

De heer Tanori achtte de tijd rijp voor een operatieve ingreep. En wel onmiddellijk. Inmiddels was het avond geworden. Het was schemerdonker in het door twee zwakke lampjes verlichte pakhuis.

Ik ging op een matje liggen en keerde mij op mijn buik.

Op het gerucht dat er wat stond te gebeuren, had zich een groot aantal medegevangenen om mij heen geschaard. Er werd een sfeer geschapen zoals die wordt afgebeeld op Rembrandts schilderij 'de Anatomische Les'. Het onderwerp van belangstelling op het schilderij betreft een persoon, die al is overleden. Zo erg was het gelukkig niet met mij gesteld. Ik leefde nog.

De heer Tanori boog zich over mijn been. Na wat duwen, trekken, knijpen en au au au, pakte hij een veiligheidsspeld, die eerst met een vlammetje van een aansteker was ontsmet. Met de speld viste hij uit de krater van de bult een harde brok, die wat kleur en grootte overeenkwam met twee maïskorrels. De heer Tanori hield het materiaal, dat uit mijn lichaam was verwijderd, in de lucht opdat het publiek het kon aanschouwen. De àh's, oh's, wah's en wadoe's waren niet van de lucht. Het waren kreten van bewondering voor deze spectaculaire chirurgische prestatie, die zeker een prominente plaats verdient in de annalen van de medische wetenschap. Ik had nu een diepe put in mijn kuit. Als gevolg van het schrale voedsel verliep het verdere genezingsproces uiterst traag, waardoor ik nog lange tijd als een mobiele echoput rondliep.

Na enkele maanden was de politieke situatie aanzienlijk minder grimmig. Onder begeleiding van twee bewakers mochten wij naar het strand en in zee zwemmen. Maar niemand had een zwembroek. Dan maar zonder-met-niks-aan. Het strand werd gepromoveerd tot naaktstrand.

In het struikgewas tussen de palmbomen was het kleine aantal toeschouwers al snel aangegroeid tot een groot publiek. Zij konden zich verlustigen aan het brede kleurenscala van de magere naakte lichamen. Wij hadden ze in Surinaams zwart, Javaans bruin, Hollands wit en alle nuances daar tussen in.

Het zwemmen en spelen in de golven was heerlijk. Het gaf ons een gevoel van vrijheid.

Toen na een uur de voorstelling was afgelopen trokken wij onze vodden en lompen weer aan.

Het publiek in het struikgewas liet geen applaus horen en er werd evenmin enthousiast 'encore, encore' of 'we want more, we want more' geroepen

Vredeburg

2009-02-20T18:52:00.002+01:00

Van oktober 1945 tot december 1946 maakte onze groep een omzwerving langs diverse kampen, waar wij kortere of langere tijd verbleven. Niet alle data kon ik achterhalen. Hieronder volgt dan de opsomming:

Djokja, Fort Vredeburg 12 op 13 oktober 1945; Djokja, school op Malioboro, 13 tot 16 oktober 1945; Sorabajan; Sanden aangekomen op 15 juli 1946 ; Poendoeng; weer Sanden en tenslotte het doorgangskamp in Wates van waar uit wij naar Batavia werden geëvacueerd om daar op 10 december 1946 aan te komen.

In fort Vredeburg bracht ik met mijn lotgenoten door in een cel van de onderaardse gevangenis.

In 1993 wilde ik dit verblijf terug zien. 'Er is hier helemaal geen kelder', beweerde de gids. Ik was echter heel zeker van de juistheid van mijn herinnering. Na enige discussie werd de chef van de gidsen er bij gehaald. 'Inderdaad', beaamde hij,' Er is een kelder, maar die is ingestort. Ik weet niet, of die kelder in het renoveringsprogramma is opgenomen.'

Het fort Vredeburg is aan het eind van de achttiende eeuw gebouwd. Tijdens de Java oorlog

1825-1830 heeft hij daadwerkelijk als vestingwerk dienst gedaan. Daarna werd het gebruikt als kazerne voor een half bataljon militairen.

Het fort is prachtig gerestaureerd en is thans een museum. Een serie diorama's beeldt de strijd uit tegen het Nederlandse koloniale gezag.

Als toeristische attractie is het een aanrader.

Wij werden overgebracht naar een school op Malioboro. Deze was volgens mij vroeger een Hollands-Inlandse School. De grote verzameling gearresteerde mannen verbleef er slechts enkele dagen. De sanitaire omstandigheden waren onbeschrijfelijk.

Eén of tweemaal per dag werden porties rijst uitgedeeld in piepkleine bèsèks. Het waren doosjes vervaardigd van gevlochten bamboe. Ze leken op bijouterie doosjes waaraan de artistieke beschildering nog ontbrak. Ze zagen er best leuk uit. Jammer dat ze zo weinig eten konden bevatten.

'Chandler, Chandler', werd er geroepen. Bert verroerde geen vin. Hij reageerde totaal niet.

Ik stootte hem aan, 'Bert jouw naam wordt afgeroepen!' Met een ,'O ja' , voegde hij zich bij de groep mannen, die gereed stond om te vertrekken. Hij was gewend, dat zijn naam Chandler op zijn Engels werd uitgesproken. Direct daarna hoorde ik mijn naam afroepen. Wij behoorden tot het laatste transport, dat ergens heen gebracht zou worden.

Dat ergens bleek voor ons de desa Sorabajan te zijn. Daar was een zoutpakhuis als beschermingskamp ingericht.

Bantoel

2009-02-14T18:48:00.002+01:00

Jan was nog maar twee weken eerder uit het Petronella ziekenhuis ontslagen, toen hij werd gearresteerd door met bamboe spiesen gewapende mannen. Het bleken zijn eigen arbeiders van de tabaksplantage te zijn. Zij behandelden hem met veel respect. Het leek alsof zij het escorte vormden van een voornaam heer in plaats van de bewaking van een arrestant.

Hij kwam terecht in de gevangenis van Bantoel. Van alle 'beschermingskampen' in de regio was deze wel het slechtste. Twee van de gearresteerde mannen boden hun diensten aan bij de bewakers. Zij werden aangesteld als hulp cipiers en kregen een aantal taken toegewezen.Voordat zij de geringe hoeveelheid voedsel verdeelden vraten zij zich eerst zelf vol. Ook terroriseerden zij hun medegevangenen tijdens het verrichten van corvees. Het leven van hun lotgenoten maakten zij tot een hel. Het waren duivels al deed hun achternaam het tegendeel vermoeden.

Merkwaardig is, dat zij die zich in een kamp ernstig hadden misdragen er later niet voor werden gestraft.

Maar ook zij die hun lotgenoten hadden verzorgd en geholpen hebben er bij mijn weten nooit een officiële waardering voor gekregen.

Het ging niet goed met Jan. De geïnterneerden hadden een macabere volgorde van overlijden opgesteld. Jan stond op de derde plaats. Hij keek vaak, ook 's nachts, met een vluchtige blik naar de nummers één en twee. Zo lang zij er waren, had hij nog even tijd om verder te leven.

Eind december kwam er een medisch team om de gezondheid van de gevangenen te controleren. Degenen, die in zeer slechte conditie verkeerden werden vrij gelaten en mochten naar huis. Voor Jan was het slechts luttele seconden voor twaalf. Hij werd met de andere zieken naar het politiebureau getransporteerd, waar zij door de respectieve families werden opgehaald.

Maud was geschokt, toen zij haar broer naar buiten zag wankelen. Zij vertelde mij later, 'Hij zag er uit als een bedelaar. Zijn lichaam was bedekt met zweren.'

Het eerste wat Maud tegen Jan zei was, 'Ik moet je iets ergs vertellen.'

'Ik weet het al. Oom Frans is dood.'

'Van wie heb je dat gehoord?'

'Van niemand. Ik weet het gewoon, 'antwoordde Jan.

Thuisgekomen bleek hij de kleren te passen, die ik op mijn twaalfde jaar had gedragen. Hij was toen één en twintig.

Ook deze tweede aanslag van de 'Verschijning' op Jans leven was mislukt. Er volgde geen derde.

Was dit dankzij het ingrijpen van de Kebon van Tjoekir, de beschermengel van onze familie? Ik heb eerder over hem verteld in het verhaal 'Afscheid'.

Geloof of bijgeloof? Wat is het verschil?

Arrestatie

2009-02-05T19:11:00.002+01:00

Het was aardedonker. Ik stond met een aantal mannen en jongens uit de buurt bij de toegang van de doodlopende weg naar ons huis. De jongsten onder ons hadden de leeftijd van vijftien jaar. Nauwelijks een uur geleden waren wij van ons bed gelicht door soldaten van de Republik Indonesia. Het was de nacht van 12 op 13 oktober 1945. De groep groeide langzaam aan. Nadat werd verondersteld, dat iedereen er was, liepen wij onder bewaking van Ngoepasan via de brede weg Ngabean naar het fort Vredeburg. Aan weerszijden van de ophaalbrug naar het fort stond een watergekoelde Vickers mitrailleur opgesteld. In de ochtendschemering zag ik een glinstering van koper op de goed gepoetste wapens. Na het passeren van de poort gingen wij linksaf en daalden de trap af naar de kelder gevangenis. Wij werden met zijn allen in een paar cellen gepropt. Er was geen plaats om te zitten en van liggen was helemaal geen sprake. Om een uur of negen werden de traliedeuren geopend. Onder bewaking liepen wij in rijen van vier van het fort naar een scholencomplex op Malioboro.

Twee van mijn buurjongens en ik kozen één van de klassen uit als voorlopig logeeradres. Bert Chandler was van Engels-Chinese-Indonesische en Rally Peries van Engels-Hindoestaanse afkomst. Zelf was ik een mengeling van Duits, Joods en Indonesisch. Zo vormden wij met zijn drieën een een breed raciaal spectrum. Wij bezaten geen andere kleren dan wat wij droegen bij onze arrestatie. Oom Frans had met een paar vrienden een groepje gevormd. Een paar keer per dag kwam ik even bij Oom Frans langs.Wij vroegen ons af, hoe het toch mogelijk was, dat wij zomaar konden worden geïnterneerd en niemand zich om ons bekommerde.

Na twee of drie dagen verblijf in de school kwamen 's middags enkele vrachtauto's voorrijden. Een zekere heer Roelink riep de namen af van hen, die met de vrachtwagens naar een voor ons onbekende bestemming werden vervoerd. Oom Frans behoorde tot de groepen, die het eerst vertrokken. Ik dacht hem op de plaats van bestemming weer te zien. Hij bleek met het grootste deel van de mannen naar de voormalige suikeronderneming Poendoeng te zijn gebracht. Hij werd met een paar honderd anderen opgesloten in een grote fabrieksloods.

Oom Frans had altijd veel aanzien genoten. Als hij vroeger bij ons op bezoek kwam, noemden onze bedienden hem Toean Besar, Grote Heer. Het verblijf in het kamp moet voor hem een kwelling zijn geweest. Hij overleed eind december 1945 rond zijn vijf en zestigste verjaardag.

Ik heb later navraag gedaan waaraan en onder welke omstandigheden hij was gestorven. Daar kreeg ik nooit een bevredigend antwoord op.

Ontberingen

2009-01-25T19:13:00.002+01:00

In veel opzichten was de positie van een geïnterneerde slechter dan van een crimineel in een tegenwoordige rechtsstaat. Wij geïnterneerden wisten niet hoe lang onze gevangenschap zou duren. Er was immers geen rechtszaak aan voor af gegaan. Het was moeilijk leven met deze onzekerheid.

Afhankelijk van de behandeling was er ook nog de vraag, 'Overleef ik het?'

Bovendien werden wij geconfronteerd met zaken, die wij nooit eerder ervaren hadden. 'Honger, wat is dat?' Maar in het kamp was hij er altijd, deze trouwe onwelkome metgezel. Van de vroege ochtend tot de late avond, hij was er altijd: Honger. Wij dachten terug aan de korstjes brood, die wij vroeger aan de vogels hadden gevoerd. Hadden wij nu maar een zak van deze korstjes bij ons.

Ik had in het laatste oorlogsjaar vaak mensen op straat zien liggen, die aan voedselgebrek waren gestorven. Ik wist toen niet hoe verschrikkelijk het hongergevoel was, dat aan het overlijden vooraf ging.

Het tekort aan voeding had al gauw twee effecten op ons gevoelsleven. Het verlangen naar sex was verdwenen en wij hadden ons schaamtegevoel verloren. In het kamp Sorabayan wasten wij ons bij de waterput, die tegen nieuwsgierige blikken was afgeschermd door een schutting van gevlochten bamboe. Na een paar maanden was deze geheel weg gerot en vrijwel geheel verdwenen. Zonder ons te schamen wasten wij ons geheel naakt voor een steeds groter publiek. Het bleek voor de dorpsbewoners m/v een bijzondere attractie te zijn. Na enige tijd werd de steeds groter wordende belangstelling de bewakers te gortig. Er kwam een nieuwe schutting.

Er waren ook kleine maar onvergetelijke ongemakken:

De onwelriekende geur van een massa mensen, die dag en nacht in een beperkte ruimte waren opgesloten.

De stank van kleren die binnen werden gedroogd. Vooral in de regentijd verliep het droog proces uiterst langzaam en begon de kleding te beschimmelen.

Hoewel wij al aan bloedarmoede leden was er van de kant van de luizen geen enkele aarzeling deze kostelijke rode vloeistof bij ons af te tappen.

De wandluizen kenden wij. Zij zaten in de stoelen van derderangs bioscopen. Rotan meubels waren voor hen een geliefd woonoord. Deze luizen zijn ongeveer drie millimeter groot en zwart-bruin van kleur. Als je hen dooddrukt verspreiden ze als afscheid van het leven een geur van bittere amandelen.

Velen van ons kenden het bestaan niet van klerenluizen. Het zijn heel kleine beestjes, nog kleiner dan speldenknoppen. Ze verscholen zich in de naden van de kleren en kropen in het weefsel van de dekens.

Overal jeukte de huid van onze magere lichamen. Pas op dat je de luizen beet niet open krabt, want dan krijg je een zweer, die moeilijk geneest. Wij waren constant op luizen jacht.

Van half oktober tot eind december 1945 was in de kampen rond Djokja de voedselsituatie zeer zorgwekkend. Bij ons zaten een paar overlevenden van een Japans strafkamp. Het was niet erg opwekkend, wat zij ons vertelden, 'In het strafkamp Ngawi was na zes maanden de helft van de gevangenen van honger omgekomen. Wij krijgen hier nog minder te eten dan in Ngawi.' Het zag er naar uit, dat in januari het grote sterven zou beginnen.

Het verhaal deed de ronde, dat enkele dagen voor Kerstmis Hatta, de vice president van de Republik Indonesia, het 'beschermingskamp' Poendoeng had bezocht. Men opende voor hem de fabriekshal waar enkele honderden mannen dicht opeengepakt waren opgesloten. Hatta keek, rook en deinsde een stap terug. Zijn commentaar was kort en krachtig: 'Dit kan niet!'

Natuurlijk kon dat niet. Nederland behoorde tot de geallieerde mogendheden, die maar kort geleden de Tweede Wereldoorlog hadden gewonnen. De Republik was nog niet internationaal 'de facto' erkend. Deze erkenning kon wel eens uit blijven als burgers van een geallieerde mogendheid na de oorlog bij duizenden van honger zouden omkomen.

Vanaf januari 1946 werd de voedselverstrekking wat ruimer en de medische zorg verbeterd. Voor sommigen was het net te laat. Onder hen was de man, die later mijn schoonvader had moeten worden; de vader van Julie.

Interneringen

2009-01-16T18:43:00.003+01:00

Nadat Indonesië zich op 17 augustus 1945 onafhankelijk had verklaard, begon de strijd tegen de Nederlandse koloniale overheersing. Deze werd gevoerd door diverse groeperingen.

Het belangrijkste aandeel hierin had het officiële Indonesische leger van de Republiek, de Tentara Republik Indonesia. Dit leger was tijdens de bezetting door de Japanners geformeerd en opgeleid. Zij werden tijdens de oorlogshandelingen gesteund door de Pemoeda's. Het waren jonge mannen, die slechts waren gewapend met bamboe spiesen.

Daarnaast waren er de vaak zelfstandig opererende milities. Zij hadden een godsdienstige of politieke grondslag. Er bestonden echter ook milities, die door zakenlieden z.g. krijgsheren werden gefinancierd.

Tenslotte werd de strijd ook gevoerd door rovers en bandieten. Hun aandeel in de gevechtshandelingen bestond uit het beroven en vermoorden van Nederlandse gezinnen. Naar schatting zijn hierbij zesduizend Nederlandse mannen, vrouwen en kinderen vermoord. Ook de Chinezen werden niet ontzien. Hoeveel slachtoffers onder hen gevallen zijn is mij niet bekend, maar het moet een aanzienlijk aantal zijn.

De nog jonge Indonesische staat was niet bij machte de criminele benden gevangen te nemen en te straffen. In plaats daarvan werden onschuldige burgers in beschermingskampen ondergebracht. Dat was een stuk makkelijker.

Tijdens de Japanse bezetting werden slechts burgers met meer dan 50% Nederlands bloed geïnterneerd. Nu was de etnische zuivering veel radicaler. Een ieder met Europees bloed in de aderen, al was het een miniem percentage, ging het kamp in.

Half oktober 1945 werden eerst de mannen in de beschermingskampen ondergebracht. De meesten ervoeren dit meer als hongerkampen. Hierbij moet worden aangetekend, dat in het hele land nog een ernstig voedseltekort heerste. Ook buiten het kamp werd door de arme bevolking honger geleden. Ik vraag mij echter af, waarom eerst de mannen beschermd moesten worden en niet de vrouwen en kinderen. Waarom gingen deze laatsten pas medio 1946 het kamp in? Het moet gezegd worden, dat deze kwetsbare groep door de Indonesische bewakers correct werd behandeld. Ook voor hen echter was het verstrekte voedsel nauwelijks voldoende.

In de periode van december 1946 tot mei 1947 werden alle kampen ontruimd. De geïnterneerden werden geëvacueerd naar door het Nederlandse leger bezette gebieden; dat waren op Java de steden Batavia, Bandoeng, Soerabaja en Semarang.

Nadat alle geëvacueerden veilig waren aangekomen begon de Eerste Politionele actie tegen de Republik Indonesia.

Petronella

2009-01-08T18:47:00.003+01:00

Wij kregen bericht, dat Jan ernstig ziek was. Er werd een andong, paard en wagen, geregeld om hem van Wanoedjojo direct naar het Petronella ziekenhuis in Djokja te vervoeren.

Dik ingepakt in een wollen deken stapte hij rillend van de koorts in de andong. Hij had het verschrikkelijk koud, ondanks de middagtemperatuur van 32ºC.

Het Petronella ziekenhuis heet thans Rumah Sakit Kristen. Het ligt aan de grote weg naar Soerakarta. Mam had er in de jaren 1940-1941 gewerkt als hulpverpleegster in het kader van het COVIM, Centraal Overleg Vrouwen In Mobilisatietijd. Uit die periode kende zij nog alle Indonesische artsen van dit Protestantse ziekenhuis.

Jan werd grondig onderzocht. De diagnose luidde: Tyfus en longontsteking. Een dodelijke combinatie, want er waren geen antibiotica beschikbaar. De artsen Samalo en Pikollie beloofden al het mogelijke te doen om Jan er doorheen te slepen.

Ondanks de hoge koorts kon hij nog vertellen, hoe hij de ziekten moest hebben opgelopen. Tijdens de nachtelijke controles liep hij de droogschuren van de tabak in en uit. Ze werden gestookt tot een temperatuur van 60ºC. Hij baadde in het zweet en was al verkouden. Dorstig door het vochtverlies dronk hij lekker fris water uit een put. Deze bleek achteraf besmet te zijn met tyfus.

Jan kreeg een kamer in de klasse afdeling. Deze bestond uit een rij van een tiental kamers. Aan één zijde was de galerij, waarlangs het verplegend personeel geluidloos de patienten bezocht. Aan de andere kant had elke kamer een terras met uitzicht op een grasveld. Het ziekenhuis lag aan de toenmalige oostgrens van de stad en vrij ver van het centrum, waar wij woonden. Mam kon Jan niet dagelijks bezoeken. Daarom fietsten Maud en ik iedere middag naar het ziekenhuis. Onderweg zagen wij dat alle Indonesiërs een rood-wit speldje, de kleuren van de Republiek, droegen. Wij niet. Iedereen begroette elkaar met heel hard Merdeka, vrijheid, te roepen. Wij beantwoordden deze groet niet en keken strak voor ons uit. Misschien hadden zij de pest aan ons. Het deerde ons niet. 'De Amerikanen en de Engelsen komen toch al gauw', dachten wij.

De eerste dagen kreeg Jan niets te eten en mocht uitsluitend melk drinken. Het duurde niet lang of hij kon aan de melk proeven wat de koe had gegeten: gras, maïs of suikerriet bladeren.

Op een dag werd de laatste kamer van de rij gereed gemaakt voor de opname van een republikeinse legerofficier. Hij werd vergezeld van een lijfwacht van tien soldaten. 'Is het een status symbool?' vroegen wij ons af. Nee, blijkbaar niet. Toen de avond was gevallen vonden er schoten wisselingen plaats, die de gehele nacht voortduurden. Betrof het een een ideologisch en politiek meningsverschil, dat met de wapens werd uitgevochten? Nee, het conflict bleek veel ernstiger te zijn. Het raakte de diepste menselijke gevoelens, die verband houden met de voorplanting en dus ook met het voortbestaan van de mensheid: Het betrof de Liefde.

De twee officieren waren verliefd geworden op dezelfde dame. Zo een nachtelijk duel tussen de soldaten van de rivalen was natuurlijk bloed romantisch. Maar al dat schieten had de patienten wel uit hun slaap gehouden. De volgende dag was de rust weergekeerd. De verpleegsters wilden niet vertellen hoe het was afgelopen.

Jan kreeg een zekere Hannie als buurvrouw. Zij voldeed aan alle specificaties van een Indisch meisje, zoals die worden vermeld in vooroorlogse romans:

'Zij is een adembenemend mooie exotische schoonheid met ravenzwart haar, grote onschuldig kijkende ogen, een koelit langsep, dat is een olijfkleurige huid en tenslotte een gracieuze manier van bewegen. Maar zij is ook wulps, behaagziek en lichtzinnig.'

Een type dat, hoewel zeer sporadisch, toch echt bleek te bestaan.

Vlak voor de oorlog trouwde Hannie met een veelbelovende jongeman. Hij raakte in de oorlog in Japanse krijgsgevangenschap. En de oorlog duurde maar en duurde maar voort, er leek geen einde aan te komen. Deze onvrijwillige scheiding van haar man dreef haar in de armen van Chris. Hij behoorde tot de weinige Indo's, die nog vrij rondliepen vanwege het economisch belang van hun werk. Chris was veel ouder, getrouwd en welgesteld.

Zelf heb ik hen alle drie knus in een andong gezien, Chris, zijn echtgenote en Hannie.

Nu de oorlog was beëindigd, zou Hannies echtgenoot waarschijnlijk spoedig thuiskomen.

Klein foutje in het scenario; Hannie was in verwachting geraakt van Chris. Zij onderging een abortus, die niet erg deskundig bleek te zijn uitgevoerd. Daarom lag zij nu in het ziekenhuis. Wij maakten vaak een praatje met haar. Onze ouders waren kennissen van elkaar. Als Jan op het terras zat hoorde hij ongewild de gesprekken tussen haar en een verpleegster. Daar werd hij niet vrolijk van.

Jan mocht na twee weken naar huis. Zijn genezing was een klein wonder. Het was september 1945.

Hij had deze eerste aanslag van de 'Verschijning' overleefd. De tweede liet niet lang op zich wachten.

Oorlog, Vrede en Revolutie

2008-12-30T19:20:00.005+01:00

'Amerika di strika', Amerika wordt gestreken; 'Inggris di linggis', Engeland wordt met een koevoet bewerkt; werd er op de muren gekalkt. Welke behandeling men Nederland wilde doen ondergaan is mij ontschoten.

Toch moest voor het merendeel van het Indonesische volk het begrip vijand vrij abstract zijn geweest. Van de gevechtshandelingen merkte men niets. Er waren nergens vijandelijke militairen te bekennen. Het echte oorlogsgeweld vond enkele duizenden kilometers ver weg plaats op de eilanden van de Stille Oceaan.

Er was echter een kleine zichtbare bevolkingsgroep, waarop men het etiket vijand zou kunnen plakken. Dat waren de Indo's, die buiten de kampen waren gebleven. Voor het grootste deel bestonden zij uit vrouwen, kinderen en oude mannen. Hun aantal op Java bestond uit circa honderdduizend personen op een bevolking van vijf en dertig miljoen Indonesiërs. Deze Indo's kon men moeilijk als een bedreigende vijandige groep zien. Op veel sympathie konden zij echter niet rekenen. Zij behoorden immers tot de voormalige koloniale overheersers. Dat werd door de Japanse propaganda sterk benadrukt. De toenemende vijandelijke gevoelens tegenover de Indo's werd duidelijk merkbaar. Indo meisjes werden op straat uitgescholden en de jongens geprovoceerd en uitgedaagd. Op dat laatste kon je beter niet ingaan, want je zou het altijd moeten opnemen tegen een grote overmacht.

De Japanners eisten grote percentages op van de oogst van rijst en andere gewassen. Deze werden verscheept naar het front d.w.z. naar de diverse eilanden in de Stille Oceaan. Hiervan kwam een aanzienlijk deel terecht op de bodem van de zee als gevolg van de blokkade door de geallieerde vloot. Vanaf begin 1944 tekenden de voedsel tekorten zich af in het straatbeeld. Door de stad zwierven bedelaars gekleed in gevlochten matten met door hongeroedeem gezwollen ledematen. Zij stierven gewoon op het trottoir. Iedere ochtend werden de lijken van deze verhongerde mensen met een handkar afgevoerd.

Uit naoorlogse rapporten bleek, dat ca. vijf procent van de mensen op Java van honger was omgekomen. Op een bevolking van vijf en dertig miljoen zielen is dat dus één en driekwart miljoen. In de laatste periode van de oorlog stierven dus ongeveer honderdduizend mensen per maand de hongerdood. Het was helaas niet zo, dat bij het einde van de oorlog de voedsel tekorten als bij toverslag waren verdwenen. Er moeten zeker alsnog honderdduizend mensen zijn omgekomen. Het grote aantal doden tijdens de revolutie en de koloniale oorlog kan men daarom, zoals sommige geschied schrijvers suggereren, niet geheel toeschrijven aan de gevechtshandelingen.

Er gold een streng verbod om te luisteren naar geallieerde radiozenders. Het was gebruikelijk bij de Kempei Tai, de Japanse Militaire Politie, om overtreders hiervan elke dag zodanig te ranselen, dat zij er na een week aan bezweken. Een aantal Indo jongens had het bericht verspreid,dat er twee atoombommen op Japan waren gevallen. Zij werden verraden en moesten bij de Kempei Tai hun straf ondergaan. Onder hen was Piet Robijn. Na één dag echter hield het ranselen plotseling op en kregen de jongens elk een lekkere portie bami. Het was 15 augustus 1945. Japan had onvoorwaardelijk gecapituleerd.

Enkele dagen later liet Piet mij niet zonder trots de striemen zien van de zweepslagen.Ik vroeg hem waarom hij door de Kempei Tai te grazen was genomen. Hij zweeg en durfde niets te zeggen. De Japanse troepen waren namelijk nog niet vertrokken.

Er was in Djokja helemaal niets te merken van het einde van de oorlog. Op 17 augustus fietste ik naar Wanoedjojo om Jan en de familie Bierlee het heuglijke nieuws te brengen. Men keek mij met verwondering en ongeloof aan.

Op het platteland was het rustig en stil. Het was de stilte voor de storm. Op deze dag werd namelijk in Jakarta de Republik Indonesia uitgeroepen. Het land had zich onafhankelijk van Nederland verklaard.

De geallieerden gaven het Japanse opperbevel in Indonesië opdracht om te zorgen voor orde en rust alvorens het Japanse leger door geallieerde troepen zou worden vervangen. Door de voormalige vijand werd dit bevel met weinig enthousiasme uitgevoerd. Slechts als de Japanse militairen zelf werden aangevallen kwamen zij pas echt in actie en sloegen keihard terug.

Op de fiets met een rieten tas aan het stuur moest ik naar een adres, waar illegaal vlees werd verkocht. Rijdend over Gondolajoe, dat is de weg naar het vliegveld Magoewo en Solo, zag ik een groot aantal militairen van de Tentara Republik Indonesia. Zij hadden zich verschanst achter de lage muurtjes, die de tuinen begrensden. Hun geweren waren op de weg gericht. 'Wat doen ze toch moeilijk. Er is toch niets aan de hand?' dacht ik, terwijl ik rustig fietste langs de rijen geweren, die links en rechts van de weg in de aanslag stonden.

Ik was gelukkig niet zo stom om dezelfde weg terug te nemen. In plaats van langs Gondolajoe fietste ik via de Mataram - en de Jonquiëre boulevard naar huis.

De volgende dag hoorde ik, dat men een aanval op Djokja verwachtte van de Japanse troepen, die op Magoewo waren gelegerd.Wij maakten ons grote zorgen over de politieke situatie en het geweld, dat daarmee gepaard ging.

Plotseling echter eiste een alarmerend bericht uit Wanoedjojo al onze aandacht op: Jan was zeer ernstig ziek.

Verschijning

2008-12-02T18:58:00.004+01:00

Foto: Bert, René, Maud en Louis op de trap in Klatèn. Jan was in Malang op de HBS.

Wanoedjojo, September 1945

Het was een nacht als zovele andere. De maan had een leger van miljoenen sterren om zich heen verzameld. De zwakke bries was slechts in staat de planten en hun maanschaduwen in lichte trilling te brengen. In een hoek van de parkachtige tuin stond breed en donker een waringin met zijn grove franje van luchtwortels. Aan de voet lag een offer, dat iemand aan de boom geest had gebracht. Van een stuk bananenblad was een schuitje gevouwen. Daarin lag een hibiscus bloem op een bedje van rozen blaadjes. Enkele blaadjes lagen verstrooid rond het offer. Welk dier had het gewaagd aan het offer te snuffelen?

Jan had de beschikking over een ruime doch sober gemeubileerde kamer in het paviljoen van de besaran, het grote landhuis. De nacht verlichting bestond uit een petroleumlampje, dat aan de muur hing. Dagelijks werd het kousje bijgeknipt; bovendien zorgde een glazen buis ervoor dat de vlam onbeweeglijk zijn licht verspreidde. Om zijn bed hing een ruim gedrapeerde klamboe.

Jan sliep heel licht. Hij verwachtte steeds de klop op de deur. Tweemaal per nacht werd hij door een medewerker gewekt. Hij moest dan de temperatuur van de droogschuren en vooral ook de verkleuring van de tabaksblaren van groen naar goudgeel controleren.

Op een nacht werd Jan wakker uit zijn sluimering. Hij had het gevoel, dat iemand naar hem keek. Door het muskietengaas zag hij een man staan. 'Waarom heeft hij niet op de deur geklopt? Heb ik de deur soms niet op slot gedaan? Waarom zegt hij niets? Een inbreker?' waren de vragen, die door zijn hoofd stormden.

Jan keek nog eens, ' Wat gek. Die man heeft geen onderlichaam! Onzin. Het zal wel een plooi van de klamboe zijn.'

Hij sloeg de klamboe open. En de gedaante stond er nog! Jan kreeg het gevoel alsof zijn haren recht overeind stonden zoals een hevig geschrokken persoon in een cartoon wordt afgebeeld.

De verschijning droeg een tulband. Gek genoeg leek hij op de filmster Errol Flynn. Zijn armen hield hij gekruist voor zijn borst. Inderdaad, zijn onderlichaam ontbrak.

Hij keek Jan vriendelijk aan. Dan opeens was de verschijning verdwenen.

De oudste mandoer, opzichter, was niet alleen zijn rechterhand bij het werk. Hij was daarbuiten ook Jans vertrouweling.

Al direct de volgende dag vertelde hij de mandoer, wat hem afgelopen nacht was overkomen. Nadat hij zijn verhaal verteld had, wuifde hij het lachend weg met de woorden, 'Ik zal het wel gedroomd hebben.'

Gewoonlijk speelde een vriendelijke en beleefde glimlach om de mond van de mandoer als zijn jonge baas hem een probleem voorlegde. Maar nu stond zijn gezicht strak en uitdrukkingsloos.

' Het was de hadji. Hij maakte ooit een pelgrimsreis naar Mekka. Hij ligt op de begraafplaats aan de andere zijde van de muur langs de tennisbaan'. Meer zei de mandoer niet.

'Hoe weet je dat?' Jan moest alle informatie uit de mandoer trekken.

'Hij is al bij meer mensen verschenen.'

'Hebben de mensen ook verteld, hoe hij er uit ziet?'

' Ja, hij draagt een tulband en alleen zijn bovenlichaam is zichtbaar'.

Jan was er van overtuigd, dat het dezelfde verschijning betrof.

'Waarom is die hadji aan mij verschenen? Wat was zijn bedoeling?'

' Hij wilde u waarschuwen.' De mandoer kon het niet over zijn hart verkrijgen om zijn sympathieke baas de waarheid te vertellen. Het verschijnen van de hadji betekende een aankondiging van de dood.

'Hij wilde u waarschuwen', herhaalde hij en vervolgde, 'U wordt ernstig ziek.'

'Wat moet ik doen om het te voorkomen? Bepaalde medicijnen innemen? Of moet ik een selamatan, een rituele maaltijd organiseren?', vroeg Jan.

'Past u maar goed op uzelf. Erg voorzichtig zijn met alles wat u doet.' De mandoer kijkt ondoorgrondelijk en denkt, 'Mijn ndòrò toean, edele heer, weet zo veel en hij is zo knap. Hoe is het mogelijk dat hij niet begrijpt, dat dit noodlot onafwendbaar is.'

Vertrek

2008-12-02T18:54:00.002+01:00

Klep-klep-brèk-brèk-klep-klep.....Ik schrok wakker van het oorverdovend lawaai van de vele klepperende ramen en deuren van het oude landhuis.

' Lindoe, lindoe, aardbeving, aardbeving, naar buiten, snel, snel', werd er geroepen. Ik sprong mijn bed uit en rende blootsvoets met de andere familieleden de tuin in. Door al het tumult had ik niet eens lekker rustig kunnen voelen, hoe de aarde beefde. Wij bleven allen in de tuin staan en wachtten op eventuele naschokken.Het was een heldere wolkenloze nacht.

Toen gebeurde er iets, dat behoort tot de categorie 'Wonderen Bestaan'. Het leek te onwaarschijnlijk om het aan het toeval toe te schrijven: Er kwam een tweemotorig vliegtuig precies boven onze hoofden overvliegen. Het voerde geen lichten en vloog zo laag, dat ik zijn twee staarten kon zien. Ik herkende het type van een foto in een vooroorlogs Amerikaans tijdschrift. Het was een Mitchell B25 bommenwerper. Het vloog geheel alleen over door Japanners bezet grondgebied. Kennelijk hadden de Japanners daar geen verweer tegen. Het was duidelijk, dat zij bezig waren de oorlog te verliezen. Het was voor ons een enorme opsteker. Gelukkig wisten wij toen nog niet, wat ons nog te wachten stond.

Omstreeks juli 1944 liep het contract van oom Frans af. De hele familie verhuisde naar Djokja met uitzondering van Jan. Hij bleef op de onderneming werken en ging in de kost bij de familie Bierlee. In Djokja kwamen wij te wonen in een doodlopend zijstraatje, een zogenaamde 'eigen weg', van Ngoepassan. Deze straat werd later omgedoopt in Jalan Bayankara. Aan de ene zijde van de eigen weg stond een groot huis en aan de overzijde twee half zo grote woningen. Wij gingen wonen in het grote huis. In één van de kleinere woonde al sinds ver voor de oorlog Oma Naomi, Mams moeder. Aan weerszijden van de 'eigen weg' stonden twee exact gelijke huizen. Alle vijf huizen waren eigendom van oom Frans.

Mijn banden met Wanoedjojo waren niet geheel doorgesneden. Eens in de twee weken fietste ik er naar toe. Daar werd ik door de familie Bierlee enorm verwend, want ik bracht nieuws over het verloop van de oorlog. Het was meestal goed nieuws, want steeds meer eilanden in de Stille oceaan werden door de Amerikanen op de Japanners veroverd.

Het was door de Japanners streng verboden om naar geallieerde radiozenders te luisteren. Alle radio's werden daarom verzegeld.

De bron van het meeste nieuws was Joop van den Adel. Hij had een radiozaak. Het was voor hem slechts een eenvoudige technische ingreep om de verzegeling te omzeilen. Joop en zijn vrouw Lieke hadden met Mam op school gezeten.

Meestal logeerde ik op de kamer van Jan in het paviljoen van het administrateurs huis, de besaran. Elektrisch licht kreeg het huis van een generator, die in verband met de brandstofschaarste slechts van 18.00 tot 20.00 uur stroom produceerde. Daarna werd de verlichting overgenomen door petroleumlampjes van het type 'lampoe tèmplèk'. De vlam van het kousje werd tegen windvlagen beschermd door een glazen buis. Daar achter was een reflector van glad spiegelend metaal aangebracht. Deze was vaak beschilderd met de voorstelling van een fraai landschap. De reflectie werd hierdoor in hoge mate gereduceerd. De esthetica had weer eens gezegevierd over de functionaliteit. Aan de bovenzijde van de reflector was een metalen lus aangebracht, waarmee je het lampje aan een spijker kon hangen. Het leek alsof de lamp aan de muur was geplakt. Daar dankte de lamp zijn naam aan; tèmplèk betekent plakken.

Klapperolie, Kokkie en een Kip

2008-12-02T18:35:00.002+01:00

Klapper-of kokosolie heeft de lastige eigenschap om al gauw ranzig te worden. Dit gebeurt vooral bij de betrekkelijk hoge tropische temperaturen. De beste klapperolie maak je dus zelf in eigen keuken. De bereidingswijze is al eeuwen oud. Hierbij worden interessante fysische scheidingsmethoden toegepast. Op een keer vroeg ik Kokkie, onze kokkin, hoe je klapperolie moest maken. Het is een vrij tijdrovend karwei. Maar al te graag delegeerde Kokkie het werk aan mij. Ik volgde heel nauwkeurig haar aanwijzingen op :

'Je raspt het vruchtvlees van een kokosnoot. Deze noot noemen mensen uit Indië klapper, een benaming die ik in vervolg zal hanteren. Aan de geraspte massa voeg je een hoeveelheid water toe om de olie uit het vruchtvlees te extraheren. De extractie wordt bevorderd door de massa met de hand te kneden. Je krijgt dan een ondoorzichtig witte vloeistof, de klappermelk of 'santen' in het Indonesisch. De geraspte massa waaruit de olie is verwijderd, de 'ampas', dient als kippenvoer. De klappermelk is een emulsie van microscopisch kleine druppeltjes olie in water. De laatste stap in het proces is de scheiding van olie en water middels verdamping. Je giet de santen bij voorkeur in een wadjan of wok. Dit type pan heeft een groot oppervlak, waardoor de overgang van de vloeistof fase, i.c.water, in de damp fase wordt begunstigd. Nu de wadjan op het vuur zetten en voorzichtig roeren tot al het water is verdampt. Je houdt dan de klapperolie over en een bruin residu of bezinksel. Deze laatste ken ik onder de naam bloondoo.

Bij verhitting van varkensvet kan men ook een olie verkrijgen. Hierbij ontstaat een sediment, dat men kaantjes noemt. Bloondoo is dus de plantaardige variant van kaantjes.

Kokkie maakte van bloondoo een toespijs voor de warme rijst. Zij voegde kruiden aan de bloondoo toe en verpakte het als een rolletje in een bananenblad. Het geheel kwam wat vorm en grootte betreft overeen met een sigaartje. Het rolletje werd dan nog even geroosterd. Uit de verpakking kwam tenslotte een zwart cilindertje tevoorschijn. Het zag er best eng uit. Ondanks het bizarre uiterlijk was de smaak hemels. 'Hier doe ik een moord voor', hoorde ik eens iemand roepen bij de consumptie van warme rijst met het zwarte cilindertje.

Wij hielden zes kippen en een haan op het achtererf. Zij hadden de beschikking over een hok, waar zij zich naar behoefte konden terugtrekken. Voor de nodige toestroom van frisse lucht was de achterzijde van hun verblijf niet geheel dichtgetimmerd. Ik kon mijn hand makkelijk tussen de planken steken.Het huis en het erf werden vrijgehouden van muizen, ratten en slangen door de honden Coco, Capri en Ronnie. Bovendien leverden de poezen Donsje en Minet een belangrijke bijdrage aan de bestrijding van ongedierte. De kippen konden dus veilig hun eieren leggen en eventueel ook kuikens groot brengen.

Van mijzelf eiste ik een schier bovenmenselijk geduld, toen ik achter het kippenhok post vatte. Eindelijk ging er een kip het hok in om zich bezig te houden met een gebeurtenis, die gewoonlijk sterk in de privé sfeer ligt

Ik gluurde tussen de planken achter het hok om te zien hoe het proces verliep. En dan, toch nog plotseling, zag ik een deel van het ei te voorschjn komen.Ik trok het snel uit de kip ... Zij fladderde op en kakelde luidkeels petòk, petòk, petòk. Het misbaar, dat zij maakte wekte bij mij de indruk, dat zij zo een snelle bevalling nog niet gewend was. Met het ei, nog lauw van het kippen lichaam, rende ik naar de keuken. Direct bakte Kokkie er voor mij een spiegelei van in de klapperolie, die ik zelf had geproduceerd. Het smaakte buitengewoon goed.

Hoera, hoera, ik had het meest verse spiegelei in de menselijke geschiedenis verorberd.

Tenslotte wil ik hier mijn dank betuigen aan de kip en Kokkie. Zonder hun bijdrage had deze historische gebeurtenis niet plaats kunnen vinden.

Talent

2008-11-28T14:45:00.003+01:00

De Tenno Heika, de Japanse keizer, gaf een demonstratie van zijn goedheid door de helft van de gevangenen in de Benteng vrij te laten op zijn verjaardag de 29ste april 1943. Jan en o.a. Fred Ameln behoorden tot de gelukkigen. De andere helft werd naar een interneringskamp in Tjimahi getransporteerd. Hoe de verdeling tot stand was gekomen weet ik niet.

In 1943 was er wel schaarste aan goederen en voedsel, maar de echte hongersnood zou nog komen. Jan zag er nog redelijk gezond uit na een jaar gevangenschap. Het was vlak voor de oorlog de mode, dat jongemannen shorts met lange gebreide sportkousen droegen. Maud breidde voor haar juist vrijgekomen broer drie paar sportkousen van speciaal breikatoen. Elk paar had andere motieven zoals kabelsteek, pauwenveer, gerstekorrel enz. Het was aan zijn uiterlijk en kleding totaal niet te zien, dat hij een jaar gevangen had gezeten.

Jan vond de omgeving van Wanoedjojo prachtig. Toch was het niet de Merapi, waarvoor hij bijzondere aandacht had. De vulkaan had hij reeds talloze malen vanaf de grote weg en vanuit de trein gezien. Bovendien had hij meerdere keren in Kali Oerang gelogeerd.

Een langgerekte heuvel liep langs de kali Gawé, die de oostelijke begrenzing van de tabaksonderneming vormde. De heuvel lag daar als een buiten alle proporties grote brok mislukte spekkoek. In de lengte van de koek liepen donkere en lichte strepen. Dat was een verschijnsel, waar Jan in hoge mate door werd gefascineerd. 'Hoe zijn die strepen ontstaan?' vroeg hij zich af. Jan wist toen nog niet, dat de wetenschap, die zich met de aardkorst bezig hield 'geologie' heette. Later vertelde hij mij, dat zijn nieuwsgierigheid naar het ontstaan van de tekening in de heuvel een belangrijke rol zou spelen in de keuze van zijn studierichting.

De studie gaf hem niet alleen intellectuele voldoening, maar hij kon er ook zijn tekentalent in kwijt. Heel veel later vroeg ik hem, waarom hij tekenen en schilderen niet als hobby had gekozen. Hij haalde zijn schouders op met de woorden, 'Zo goed ben ik nou ook weer niet'. Blijkbaar had hij genoeg aan zijn andere activiteiten zoals tennissen, golf en dansen.

Door de familie loopt een artistieke draad op het gebied van tekenen, borduren en kleding ontwerpen.

Tante Jo, een oudere zuster van Mam, was hoofd van de keuken en de huishouding van de resident van Bandoeng. Zij had twee tekenboeken vol met ontwerpen van taart garneringen.

Tante Wies, Mams jongste zuster, was directrice van de Malangse Huishoudschool. Zij ontwierp en maakte dameskleding voor zichzelf en voor anderen.

Ook Mam, mijn eigen moeder, was erg handig met naald en draad. In 1935 woonden wij in Soerakarta. Jan, Maud en ik gingen daar naar de Lagere School met den Bijbel. Tegenover de Bijbel school was de Neutrale Lagere School, die door onze buurmeisjes Truus en Julie werd bezocht. Zij waren ongeveer van Mauds leeftijd. Mam maakte een keer voor alle drie meisjes exact dezelfde jurk. Klasgenoten van Jan vroegen hem, 'Waarom zitten twee van je zussen op de school hier tegenover?'

Mah, mijn grootmoeder van vaders kant, woonde haar hele leven in Soerakarta. Zij was een goede kennis van de ouders van Julie.Zodoende heeft Julie mijn grootmoeder beter gekend dan ik. Als Mah op bezoek kwam, werd zij altijd vergezeld door een gendòh, een jonge vrouwelijke bediende. Deze laatste droeg een mandje met heel bijzondere onovertroffen lekkere koekjes. Je kon ze nergens kopen. Het is mogelijk, dat deze versnaperingen afkomstig waren uit één van de keukens van de kraton, het ommuurde paleiscomplex.

Als Julie mijn grootmoeder met de gendòh de tuin binnen zag lopen, dan ging zij demonstratief heel netjes zitten. En dat was nooit vergeefs.

Mam naaide voor haar kinderen bijna alle kleren zelf.Onze blouses en shorts zaten als gegoten. In Mauds en haar eigen jurken kon zij veel meer haar artistieke gaven kwijt dan in onze jongens kleding. Wij wekten daarmee een meer welgestelde indruk dan de werkelijkheid was. Veel later maakte Mam zelfs jurkjes voor haar kleindochters.

Zij was ongeveer zeventig jaar oud, toen zij patronen voor wandkleedjes voor Kerstmis had getekend. Mam ging er mee naar de Bijenkorf om borduurgarens met passende kleuren uit te zoeken. De verkoopster wenkte de afdelingschef om er even bij te komen. Met grote belangstelling keek de chef toe, hoe Mam hiermee bezig was. Na enige tijd vroeg hij, ' Mevrouw, zou U voor de Bijenkorf borduurpatronen willen ontwerpen? Wij betalen er goed voor.' Mam is niet op het aanbod ingegaan. Zij vond zich te oud om onder druk een prestatie te leveren. Het moest tenslotte leuk blijven.

En ik? Heb ik ook een portie tekentalent toebedeeld gekregen? Nee, totaal niet. Ik was de jongste van de vijf kinderen. Ik moest altijd achter in de rij aansluiten, als er wat viel te verdelen.

De Slangendoders

2008-10-21T19:09:00.003+02:00

Slenterend langs de sloot, balancerend op de smalle gladde dijkjes of spelend in de tuin; je kwam bijna dagelijks een slang tegen. Het waren meestal kleine exemplaren van nog geen meter lang Waren zij giftig en gevaarlijk of onschadelijk? Voor alle zekerheid sloeg ik ze dood. Voor dit doel had ik een vers van de boom gezaagde stok, waar de bast nog aan zat. Behalve als moordwapen diende de stok ook voor de registratie van mijn heldendaden. Voor elk gedood serpent maakte ik een kerfje in de bast.

Gedurende een aantal maanden kwam mevrouw Nel Hamming bij ons wonen. Zij was de weduwe van de administrateur van Tegalgondo. Zij had een hond Ronnie, een fox terrier met overgewicht en een veel te kort gecoupeerde staart. Zijn gemoedstoestand kon hij niet tot uitdrukking brengen door vrolijk te kwispelen. Dit gemis compenseerde hij door te zwaaien met zijn heupen als een hoela hoela danseres. Zijn jachtinstinct bleek echter niet geleden te hebben onder zijn corpulentie. Ronnie werd mijn enthousiaste metgezel bij de slangenjacht. Hij had een magnifieke jachtmethode: Hij beet het reptiel in het midden van lichaam. Dan draaide hij zijn kop beurtelings van links naar rechts, zodat de slang rond zijn bek heen en weer slingerde en telkenmale met zijn kop tegen de grond sloeg. Ik kon slechts met bewondering toekijken hoe hij het serpent te grazen nam. Zoiets deed ik hem niet na.

Ronnies professionele aanpak betekende een aanzienlijke uitholling van mijn heldenrol. Mij restte slechts de taak om de slang met een paar welgemikte stokslagen uit zijn lijden te verlossen en met een kerfje in de stok het voorval te registeren.

Zij had een vacht van lange goudkleurige haren met hier en daar wat bruine vlekjes. Onze poes Donsje III was vrij klein en voelde zijdeachtig aan. Onder haar hoge graad van aaibaarheid ging een onvermoede eigenschap schuil: Donsje III bleek een meedogenloze slangendoder. Zorgvuldig selecteerde zij haar slachtoffers op lengte. Zij mochten maximaal een halve meter lang zijn. Haar jachttactiek was geheel afwijkend van die van Ronnie. Donsje liep rustig en kalm naar het serpent toe alsof zij helemaal geen kwade bedoelingen had. En dan opeens, in een flits, had zij haar scherpe tandjes achter de slangenkop gezet. Na enige tijd begon zij met haar minimuil het slangenlijf systematisch te bewerken van de kop tot het eindpunt van het lichaam. Helaas werd zij na haar 'kill' altijd ziek, akelig en misselijk. Donsje had echter haar eigen uitgestrekte huisapotheek, namelijk het grasveld. Zij at gras als een geboren geit. Wanneer zij genoeg naar binnen had gewerkt braakte zij het gras uit. Tegelijk hiermee verlieten de kwalijke slangensappen haar lichaam.

Het duurde dan niet lang, of Donsje vervolgde haar patrouille over het erf op zoek naar nieuwe slachtoffers.

Is er leven na de dood? Voor een slang nog zeker een half uur. Het voorval gebeurde een paar jaar later in het interneringskamp Poendoeng. Enkele geluksvogels hadden een slang gevangen. Snel en vakkundig werden de ingewanden verwijderd. Ik zag, dat het hart nog klopte. De huid stroopte men af en de slang werd in partjes gesneden. Tussen de ingewanden zag ik het hart kloppen. De partjes werden aan een stokje geregen, geroosterd en tenslotte opgegeten. Het hart bleef nog steeds kloppen alleen de frequentie werd geleidelijk lager. Het duurde enige tijd, voordat het geheel stil viel.

Heel veel later vernam ik, dat slangen de natuurlijke verdelgers zijn van ratten en muizen. Als zodanig zijn het nuttige dieren.

Vrouwenwerk

2008-10-21T18:58:00.002+02:00

Een stille landweg naar de andere twee huizen van de onderneming liep langs de rand van de desa. Al van enige afstand hoorde je klik ... klik ... klik....Het geluid was afkomstig van een vrouw, die bezig was een lap stof te weven. Onder een afdak zat zij op een laag bankje met het weeftoestel boven haar gestrekte benen. Heel handig wierp zij de schietspoel met de inslagdraad door het bed van kettingdraden. Met een blok hout drukte zij de net geplaatste inslagdraad tegen de vorige: Klik. Vervolgens wierp zij de schietspoel naar de andere kant enz.

Zij schonk aan mij niet de minste aandacht en werkte onverdroten verder. Ik zag hoe millimeter, klik, na millimeter, klik, de lap stof onder haar, klik, handen groeide, klik.

Hoe langzaam het weefproces ook was, het loonde ongetwijfeld. Er was tijdens de bezetting een groot gebrek aan textiel.

Volgens de methode van wisselbouw werd hier de tabak afgewisseld door onder andere de verbouw van rijst.

Recht tegenover ons huis werd aan de overzijde van de weg een kweekbed voor de rijstplanten aangelegd. De rijst krijgt in opeenvolgende stadia van groei en bewerking verschillende benamingen. Jonge plantjes in het kweekbed krijgen de naam bibit; grotere planten noemt men padi; de verzameling korrels nog voorzien van de bolster heet gabah; na het pellen verandert de naam in beras en dan eindelijk na het koken van de beras krijgen wij het graanproduct als nasi op tafel. Volgens traditie wordt al het werk van bibit tot nasi door vrouwen verricht. Slechts het ploegen en eggen is uitsluitend mannenwerk.

Na een maand had zich het kweekbed ontwikkeld tot een lichtgroen hoogpolig tapijt van dicht tegen elkaar groeiende rijstplantjes. Deze werden door de vrouwen gebundeld en uitgezet in gereedliggende natte akkers. Gebukt en tot over hun enkels in de modder staken zij de plantjes de één na de ander op voorgeschreven afstand in de grond. In een tijdsbestek van vijf maanden was het lichtgroen van de bibit via donkergroen overgegaan in het strogeel van de rijpe padi. Bij het oogsten van de padi sneden de vrouwen één voor één de halmen af met een ani ani, een klein in hout gevat mesje. Zij hielden de ani ani verborgen in de hand om Dewi Sri, de godin van de rijst, geen angst aan te jagen. Het dorsen van de rijst gebeurde in houten blokken met twee uithollingen. De gabah werd met massief houten stokken tot beras gestampt..Het dorsen voerde men bij voorkeur uit in de koelte van de avond. Iedere stok en uitholling produceerde een eigen geluid. Tang- toeng- tèng, tang- tèng- toeng.

Na de oogst was het feest voor de kippen van de desa. Zij werden op de akkers losgelaten en mochten zich te goed doen aan de gevallen rijstkorrels. De hennen maakten hun tevredenheid kenbaar door kòòk- kòòk geluiden te maken en met gekraai betuigde de haan zijn instemming. Genietend van hun feestmaal hadden de kippen niet in de gaten, dat een dodelijk gevaar boven hun hoofden zweefde. Hoog in de lucht cirkelde een roofvogel. Aan de witte veren rond zijn hals en verder lichtbruin verenpak was hij duidelijk herkenbaar als een oelong-oelong. Maar nog voordat de roofvogel zijn duikvlucht inzette, had één van de desa bewoners hem ontdekt. 'Oelong-oelong, oelong- oelong,' riep hij zo luid hij kon. De kippen aarzelden geen ogenblik en verlieten rennend de akkers en stoven de veilige desa in.

Scheidslijnen

2008-10-21T18:46:00.002+02:00

Alle kinderen van de employés op de onderneming waren Hollandse of Indo kinderen. Van de Japanse bezetter echter, mochten kinderen van Europese afkomst geen onderwijs krijgen. Zij hadden dus tegen wil en dank voor onbepaalde tijd vakantie.

Ons huis stond op een kruising van twee landwegen.Links en rechts strekten zich de landbouwgronden uit. Aan de overzijde van het kruispunt lag een desa. Dit dorp bestond vrijwel geheel uit huisjes van gevlochten bamboe. Hier woonden uitsluitend Indonesische gezinnen. Voor hun kinderen gold er geen verbod op het genieten van onderwijs. Helaas bestond er voor hen nog geen school. De plannen van het Nederlands Indische Gouvernement om te zorgen, dat iedereen kon lezen en schrijven waren bij lange na nog niet voltooid. In feite konden dus alle kinderen in Wanoedjojo door verschillende oorzaken niet naar school.

Wij Indo Europese kinderen gingen niet om met onze leeftijdgenoten uit de desa. Het werd door onze ouders niet streng verboden, maar wel ontmoedigd. Zelf heb ik er nooit bij stilgestaan, dat het merkwaardig was. Ik had er ook geen behoefte aan met hen contact te zoeken.

Belangrijkste oorzaak van de scheidslijn, of zo men wil 'apartheid', was naar mijn mening niet in de eerste plaats het rassenverschil. Veel meer dan dat speelden de culturele en economische verschillen een rol. Van de culturele verschillen wil ik hier twee noemen. De desa kinderen spraken thuis Indonesisch en waren Islamiet. Wij Indo's hadden thuis Nederlands als voertaal en waren Christelijk opgevoed.

De economische verschillen waren enorm. Een employé van een onderneming verdiende ongeveer tweehonderdvijftig gulden per maand, terwijl een desabewoner van tien gulden moest rondkomen. In de stad echter werden de Europese scholen ook bezocht door Indonesische, Chinese en Arabische kinderen uit welgestelde families. Het wegvallen van welstand verschillen bevorderde in hoge mate de omgang tussen kinderen van diverse etnische afkomst. Zie bijvoorbeeld de verhalen in deze blog: Mah; Aanloop; Lagere School; 1René en 2 René.

Vaak zag ik de jongens uit de desa in groepjes ons huis voorbij komen. Zij hadden elk een arit, een kleine sikkel, bij zich en één van hen droeg een mand. Daarin verzamelden zij het gras, dat met de sikkels werd gesneden. Van geen van hen herinner ik mij het gezicht. Wij groetten elkaar nooit.

Van de Indo jongens trok ik het meest op met Heintje Masius, de oudste van de buurjongens. Hij was jonger dan ik en klein voor zijn leeftijd. Van hem heb ik petjo geleerd. Het is een taal, die veel door relatief arme Indo's onder elkaar werd gesproken. Het is vergelijkbaar met het Zuid Afrikaans. Hij beheerste ook goed het Javaans. Wij speelden verstoppertje tussen de tabaksplanten, Gingen speerwerpen met verdroogde rosella stengels, renden over de smalle glibberige galangans. Dat zijn de dijkjes tussen de natte rijstvelden. Niet ver van ons huis was een droogschuur, die had gediend voor de productie van sigaren tabak. De 'loods' werd niet meer gebruikt en stond daar groot en nutteloos; behalve dan voor ons. Binnen bevonden zich bamboe stellingen en ladders. Op verschillende plaatsen en hoogtes waren platforms gebouwd. Perfecte plekken om eindeloos en ongestoord te kletsen en te fantaseren.

Op een tijdstip waarop de meeste ouders een siësta doen, hoorden Heintje en ik uit de kampong een sinister klinkend geluid komen. Het leek een mannenkoor, dat beurtelings twee woorden herhaalde. 'Hanengevecht!' concludeerde Heintje. Wij braken direct ons knikkerspel af en renden naar het tuinhek. Pas op! Niemand wakker maken. Voorzichtig ontgrendelden wij het tuinhek, tilden het op bij het openen en sluiten om gepiep te voorkomen en deden het weer op de grendel.

Op een pleintje in de desa had zich een kring van mannen gevormd rond twee vechtende hanen. De ene haan heette Dinar, Gouden Munt, en de ander Tangkep, dat letterlijk Grijper betekent. Iedere keer werd ter aanmoediging de naam genoemd van de haan, die de ander met zijn sporen had bewerkt. 'Dinar, Dinar, Dinar, Tangkep, Tangkep, Dinar, Tankep......', hoorde je de zware mannenstemmen. Er werden weddenschappen afgesloten. Bundels beduimeld Japans papiergeld wisselden van eigenaar. Wij waren buiten de kring blijven staan en hebben het einde van het gevecht niet afgewacht.

Op een dag trouwde de dochter van de loerah, het dorpshoofd. Ter opluistering van het feest had hij een wajang koelit gezelschap laten komen. Nauwelijks was de zon ondergegaan, of wij hoorden al de klanken van de gamelanmuziek. Natuurlijk gingen Heintje en ik nonton, zoals toeschouwen hier wordt genoemd. Op het pleintje waar een tijd geleden het hanengevecht had plaatsgevonden was een massa mensen toegestroomd.

Tegen één van de huizen had men een overdekt theater geïmproviseerd. Het dak van atap, gedroogde palmbladeren, rustte op bamboepalen. Dankzij de nog goed werkende generator had de tabaksonderneming gezorgd voor elektrisch licht. Op de grond was een projectiescherm gespannen op een houten raam. Achter het scherm hing een lamp, waaronder de dalang gewoon op een matje zat.

De dalangs, poppenspelers, genieten veel aanzien. Zij presenteren hun voorstelling zonder onderbreking van zes uur 's middags tot drie uur 's nachts.

Op het scherm bewogen zich de schaduwen van de platte poppen, die door de dalang werden bespeeld. De poppen waren uit leer gesneden en fraai beschilderd. In de schaduwprojectie zag je natuurlijk niets van de beschildering. Achter de dalang had zich het gamelan orkest opgesteld om de verhalen muzikaal te begeleiden.

Op de eerste rij voor het scherm zat het bruidspaar en de familie. De rijen daar achter waren bezet door de genodigden in volgorde van importantie. Links en rechts van de stoelen stond een schare ongenode maar desondanks toch welkome gasten. Heel veel later kwam ik te weten, dat de verhalen van de dalangs gebaseerd zijn op het Indiase heldendicht Mahabarata. Door de drieduizend oude heldendichten vlocht deze dalang actuele gebeurtenissen en stelde allerlei misstanden aan de kaak. Tot groot vermaak van het publiek werd de Japanse bezetter vaak op de korrel genomen.

Ik moest mij erg inspannen om de in het Javaans vertelde verhalen te volgen. Na een uur hielden wij het voor gezien.

Het is mij altijd bijgebleven hoe de ongeletterde en schamel geklede toeschouwers al die tijd bleven staan of hurken om te genieten van hun verfijnde cultuur.

Vaak beklom ik geheel alleen de heuvel dicht bij ons huis. De top werd bekroond door een rotsblok, waarvan de bovenzijde vrijwel plat was. Als ik op het blok zat en keek in de richting van ons huis, dan bevond zich rechts achter mij de lichtblauwe Merapi met zijn witte rookpluim en links de uitloper van Goenoeng Kidoel, het Zuidergebegte. Voor mij strekte zich het zonovergoten landbouwgebied uit, dat werd onderbroken door de donkere desa. Een groot deel van de grond werd ingenomen door de tabak-en rijstvelden. Daar tussen bevond zich een strook kleine akkers met cassave, aardnoten, Spaanse peper en maïs.

Juist dan, wanneer ik alleen was en genoot van het uitzicht, werd ik overvallen door gedachten aan Pap, Bert en René. Tussen hen en ons, die achtergebleven waren, was een onzichtbare en ondoordringbare scheidslijn getrokken. Zij waren totaal uit ons leven verdwenen zonder te zijn overleden. Zij gingen een jaar geleden in krijgsgevangenschap. Wij wisten niet waar zij waren en of zij nog leefden.

Bezigheden

2008-10-12T19:20:00.002+02:00

Tante Wies was de jongste zuster van oom Frans en Mam. Zij kwam ook bij ons op de tabaksplantage Wanoedjojo wonen. Voor de oorlog was zij directrice van de Huishoudschool in Malang. Direct nadat de Japanners Nederlands Indië hadden bezet werden in principe alle Europese ambtenaren ontslagen.Slechts een klein aantal mocht door blijven werken vanwege het economische belang van hun functie.

Na haar ontslag had zij in Djokja een klasje gevormd van meisjes en vrouwen aan wie zij knip- en naailessen gaf. Maud was vanzelfsprekend één van de leerlingen. De eetkamer van Oma, die in de straat Ngoepassan woonde, diende als leslokaal. Ngoepassan heet nu Jalan Bayankara. Een klein deel van haar verdiensten werd 'doorgegeven' aan juffrouw Fietje Cock, die mij clandestien wiskunde lessen gaf.

Al tientallen jaren behoorden Fietje en Aad Cock tot de vriendenkring van Mam en tante Wies. Vader Cock was onderwijzer. Zoals vele andere leerkrachten hadden ook zij een Javaanse jongen in de kost, die perfect Nederlands moest leren spreken. Hun kostganger heette Dorodjatoen. Gemakshalve werd hij Henkie genoemd. Henkie werd later Sultan Hamenkoeboewono IX van Djokjakarta.

Mam herinnerde zich Fietje als het pienterste meisje van de klas. Aad wilde graag schilder worden. Van zijn vader moest hij eerst het diploma van de tekenacademie halen teneinde later als tekenleraar vaste inkomsten te hebben. Het schilderen kon hij gelukkig niet laten. Na mijn Overbruggings-HBS kreeg ik van Aad voor elk goed afgelegd examen een schilderij. Zo ontving ik van hem de volgende schilderstukken: een Balinese vrouw, een processie naar een tempel en een man lopend uit een paleispoort. Jan kreeg een schilderij van een stierenvechter en onze ouders één van een landweg met flamboyants.

Voor deze lessen fietsten tante Wies, Maud en ik tweemaal in de week naar Djokja. Het was een afstand van zestien kilometer. Om te profiteren van de ochtend koelte vertrokken wij altijd om ongeveer kwart voor zes. En wij waren lang niet de enigen, die daarom vroeg op pad waren. Dicht bij de districtshoofdplaats Pijoengan kwamen wij talloze marktgangers tegen.Mannen droegen aan een juk hun koopwaar, vrouwen transporteerden hun artikelen in een grote mand, die zij middels een draagdoek op de rug hadden gebonden. Bij een eventuele sanitaire stop was het erg omslachtig om eerst de zware mand van je rug te halen en dan weer op te binden.Gemakshalve hield de vrouw de mand op de rug, spreidde de benen, trok de sarong op en deed tenslotte opgelucht een plas.

In de familie deed het verhaal de ronde, dat onze voorouder K.Cephas met het fotograferen van plassende vrouwen een klein fortuin had vergaard. De foto's, die hij als erotische prenten verkocht vonden gretig aftrek. Toch was het voor hem slechts een bijverdienste. Cephas was de hoffotograaf van Sultan Hamengkoe Bowono VII. Een foto van een vrouw, die op deze karakteristieke wijze toiletteert kan men vinden in het boek van Rob Nieuwenhuys, 'Met Vreemde Ogen', Querido 1988, blz.127.

Gedurende een groot deel van de tocht domineerde de Merapi het landschap. In de loop van het eerste half uur na zonsopgang zagen wij de rookpluim van de vulkaan verkleuren van paars naar rood, oranje en tenslotte wit. Door het strijklicht van de eerste zonnestralen langs de vulkaanhelling werd het reliëf van ravijnen en heuvels duidelijk zichtbaar. Heel markant waren de heuvels Toergo en Plawangan. Aan de karakteristieke kegelvorm van de Toergo kon men afleiden, dat hij ooit een vulkaantje moet zijn geweest. Het bergplaatsje Kali Oerang leek van de laagvlakte uit gezien op een verzameling witte steentjes.

Oom Frans en tante Maggie bezaten in Kali Oerang een bungalow als tweede huis. De tuin bestond uit twee niveaus. In de 'boventuin' was een grasveld omzoomd door vruchtdragende moerbei struiken aangelegd. In de 'ondertuin' werden Europese groenten verbouwd. Wij brachten talloze malen een deel van de vakanties door bij deze oom en tante. Met een veiligheidsescorte van mijn oudere broers en neven had ik meerdere malen de Toergo en de Plawangan beklommen. Je hoefde maar even de geasfalteerde weg te verlaten of je kwam in een tropisch regen woud terecht. Na een boswandeling kwam je onvermijdelijk thuis met bloedvlekken op je sokken. Bloedzuigers zijn heel dunne beestjes, die zich laten vallen op voorbij wandelende onvrijwillige gastheren-of vrouwen. Zij zuigen zich vol tot zij op een zwart knikkertje lijken. Om voor mij onbekende reden restaureerden zij altijd in mijn schoen. Nog na genietend van de vloeibare maaltijd werden zij onopzettelijk door mij doodgedrukt waardoor hun bloed, eigenlijk mijn eigen bloed, uit hun lichaam op mijn sokken spoot. Ik voelde er niets van. Geheel onkundig van het dodelijke drama, dat zich in mijn schoen afspeelde, wandelde ik vrolijk verder.

Bovengenoemde oom en tante hadden vier zonen. Zoals veelal gebruikelijk was bij welgestelde Indische families, werden de kinderen op een bepaalde leeftijd naar Holland gestuurd voor hun verdere opvoeding en opleiding. De oudste drie neven heb ik daarom voor de oorlog nauwelijks gekend. Enkele decennia later vertrouwde tante Maggie aan Mam toe, 'Achteraf heb ik er enorme spijt van, dat ik de kinderen naar Holland heb gestuurd. Een belangrijke periode in hun leven heb ik niet van nabij meegemaakt'.

Ongeveer om drie uur 's middags fietsten wij terug. De zon was zijn hoogste punt gepasseerd. Ik had niet de indruk, dat het daardoor veel koeler was geworden. Soms waaide er een lauwe bries. Het opgewervelde stof bevatte ook verdroogde paarden-en koeienmest. Het plakte op de onbedekte delen van je bezwete huid. Grillig gevormde plakken asfalt herinnerden aan de eens zo gladde weg. In het begin van de oorlog fietsten wij nog op comfortabele luchtbanden. Later waren er slechts 'ban mati', dode banden, te krijgen. Het waren harde massieve banden van ongevulkaniseerde rubber. Jan dichtte deze banden een bijzondere eigenschap toe, 'Als je over een rijstkorrel rijdt, dan voel je hem in je maag'. Na verloop van tijd ondergingen deze banden een blijvende deformatie en werden te groot voor het wiel. Met touwtjes hield men de band op zijn plaats. Maar deze ongemakken lagen nog in het verschiet.

Nu was het in de brandende zon stug doortrappen naar Wanoedjojo met lekker mandiën in het vooruitzicht.

Woning, Water, Woud

2008-10-12T19:16:00.003+02:00

Het huis van de Eerste Geëmployeerde was weliswaar niet zo groot als de besaran, maar de afmetingen waren toch echt niet kinderachtig. In de voorgalerij stonden twee stellen zitmeubelen . Overdag werd het linker zitje gebruikt en aan het eind van de middag het rechter. Dat hield verband met de stand van de zon. Het hoofdgebouw bestond verder uit een zeer ruime eetkamer met aangrenzende slaapkamers. Vanaf de slaapkamers moest een flinke afstand via de overloop en de achtergalerij worden afgelegd om de badkamer te bereiken. In elk slaapvertrek bevond zich daarom een lampetkan en waskom van geglazuurd aardewerk, zodat je met een wellicht niet geheel schoon maar wel fris gezicht de tocht naar de mandikamer kon ondernemen.

Aan de kop van het paviljoen was de garage met daarachter op een rij de logeerkamers en de bijgebouwen met als laatsten de badkamer en de waterput. De voormalige paardenstallen en de bediendenvertrekken stonden op een rij, die loodrecht stond op de bijgebouwen met de waterput als hoekpunt.

Het huis was niet aangesloten op de waterleiding van de stad. Door middel van een katrol, touw en emmer moest het water worden geput. Via een vulopening in de muur stortte men vervolgens het water in de mandibak. Dat was een bak waar uit men water met behulp van een klein emmertje over het lichaam goot. Dit twee-of driemaaldaagse reinigingsritueel is als 'mandiën' de koloniale geschiedenis ingegaan.

Het huis had wel een eigen waterleidingnet met het zeer bescheiden aantal van twee kranen. Boven de badkamer was een waterreservoir geïnstalleerd, dat met een handmatig bediende pomp werd gevuld. Als het resevoir na een half uur pompen eindelijk vol was dan viel, hoera, kletterend het water uit de metalen overloopbuis.

Water putten en oppompen was het werk van Kebon, de tuinman. Kebon was een kleine kwieke man met een lichaam voorzien van benijdenswaardig grote rollende spierballen. Die wilde ik ook wel hebben. Dat was voor mij de belangrijkste drijfveer om vaak zijn taak over te nemen.

Op zekere dag tijdens het thee uurtje van half vier hoorde ik , dat kebon malaria had. 'Wie moet dan het water oppompen?' vroeg ik. Gek, ik kreeg van niemand antwoord. Ik gooide het kopje thee naar binnen, propte mijn mond vol met getook liendrie, een soort cassave koek en spoedde mij al kauwend naar de waterput. Kebon stond daar met bloed doorlopen ogen te pompen. Over zijn bruine huid lag een rode waas.

'Je bent erg ziek, toch ga je nog pompen. Je bent gek. Waarom heb je mij niet geroepen?' vroeg ik. Kebon mompelde iets van, 'Het is toch niet gepast om het ndòrò sinjo te vragen.' Ik stuurde hem weg met de woorden, 'Vooruit, direct naar bed. Ik doe dit wel tot je helemaal beter bent.'

Er was niet altijd areng, houtskool, te krijgen. Als vervanging werden houtblokken gekocht. Deze waren afkomstig uit het woud van het gebergte. Voor het gebruik in de anglo's, de aardewerk fornuisjes, dienden de blokken eerst tot kleinere stukken gehakt te worden.

Het heeft misschien de schijn tegen, maar houthakken is beslist geen grof dom werk. Je moet goed oppassen, dat je niet je eigen been amputeert en in kleine stukken slaat in plaats van het hout. Als je de bijl in een blok zet dan dien je er met grote precisie er voor te zorgen, dat de volgende slag in dezelfde gleuf of in het verlengde ervan wordt geplaatst. Op deze wijze kloof je het hout het makkelijkst in twee stukken.

Ik hief de bijl boven mijn hoofd en begon te hakken. Raak, mis, raak , mis, mis.....Het was bijzonder warm die dag. De thermometer stond op 33 graden Celcius. Gelukkig was voor mij de gevoelstempereatuur aanzienlijk lager. Dat kwam door de verdamping van het zweet, dat in straaltjes langs mijn lichaam gutste. Voor de verdamping van het zweet is warmte nodig. Deze warmte werd aan mijn lichaam onttrokken, waardoor het voor mij lekker koel bleef. Mijn kennis van de verschijnselen, die gepaard gaan met houthakken zouden mij natuurlijk een formidabele voorsprong geven op iedere andere houthakker. Onverdroten hakte ik verder. Raak, raak, mis, mis,....

Geïnspireerd door het zwaaien met de bijl ontlook in mijn gedachten de toekomstdroom om houthakker te worden in Canada. Dat leek mij wel wat. Lekker stoer. Bont geruite wollen hemd. Vereelte handen als kolenschoppen. Een bonk met dikke rollende spierballen.

Kebon kwam aanlopen om mij af te lossen. Hij zwaaide met de bijl: raak, raak, raak en krak. Het blok hout spleet over de hele lengte en viel in twee stukken.

Drie bijlslagen van Kebon waren voldoende om mijn nog maar net ontloken toekomstdroom te vergruizelen en te verpulveren.

En die dikke rollende spieren? Nou, die heb ik nooit gekregen.

Veertig jaar later ben ik nog terug geweest. Het hoofdgebouw had men gesloopt en slechts de buitenmuren tot op kniehoogte laten staan. Vervolgens werd er een badmintonhal opgetrokken. Het paviljoen diende als kantoor voor de Keluarga Berencana, wat letterlijk Familyplanning of Geboortebeperking betekent. Aan de muren hingen aanplakbiljetten met het opschrift Dua Anak Cukup, Twee Kinderen is Genoeg.

Employés

2008-10-12T19:02:00.003+02:00

De staf van de onderneming Wanoedjojo was gehuisvest in vier woningen, die twee aan twee op een afstand van vijfhonderd meter van elkaar stonden. Zij waren met elkaar verbonden door een ongeplaveide weg. Deze vormde tevens de grens tussen de desa en de akkers.

De administrateur woonde in een kolossaal landhuis met een enorme tuin. In deze tuin had men een betonnen tennisbaan aangelegd. Toen wij eind 1942 op deze onderneming kwamen werd de besaran, het landhuis, bewoond door de familie Kroon. Hoewel zij echte Hollanders waren, hadden de Japanners hen niet in een kamp ondergebracht. De reden was het economische belang van de heer Kroon als bestuurder van de onderneming. De Kroons hadden twee dochters Thea, de oudste en Elsje. Behalve twee draadharige fox terriers hielden zij er bovendien een varken op na als huisdier. Christoffel was even zindelijk als de honden. Hoewel zijn naam aanleiding zou geven tot de veronderstelling, dat het een beer betrof, bleek Christoffel toch echt een zeug te zijn. Elke dag mocht zij gedurende een uur haar instincten volgen. Hiertoe was een grote modderkuil aangelegd. Als het uur verstreken was riep Thea, 'Christoffel er uit'. Pas nadat het verzoek enkele malen was herhaald, gaf Christoffel hier aan gehoor. Vervolgens spoot Thea het varken met de tuinslang van top tot teen schoon. Ook voor Christoffel was het verboden om met vuile voeten het huis te betreden.

Wij hoopten allemaal, dat de oorlog voorbij zou zijn, voordat zij werden geïnterneerd. Die hoop bleek ijdel.

Na het vertrek van de Kroons kwam de familie Bierlee in de besaran wonen. Het gezin bestond uit de ouders, vier dochters, een zoon en een jongere zuster van de moeder. Het was een Indo familie. Zij hadden het geluk om gedurende de hele bezettingstijd in het landhuis te wonen. Ik kwam vaak bij hen tennissen. Wij hadden slechts kapotte rackets en kale tennisballen. Het plezier was er niet minder om. Zij bezaten ook een in goede staat verkerend tafeltennis spel. De voorgalerij bood genoeg ruimte voor een permanente opstelling van de tafel. Je polsen zwikten door als je ging tennissen , nadat je had getafeltennist.

Naast de besaran stond een wat eenvoudiger huis. Dit werd bewoond door het echtpaar Deux. Zij hadden een zoon en een dochter Bettie, die beiden wat ouder waren dan ik. Verder waren twee kleinzonen Harry en Tinus van Braam bij hen in huis. Hun moeder woonde in Klaten. De vader was geloof ik ook krijgsgevangen net als vele andere vaders. Later, veel later zou Bettie trouwen met Nappie Allaert, een voormalige kampgenoot van mij. Ik herinner mij hem als een heel sympathieke jongen.

Van de andere twee huizen was de één eveneens aanzienlijk groter dan de ander. Het kleine werd bewoond door mevrouw Masius. Ook haar man was een krijgsgevangene. Het gezin telde vier jongens en drie meisjes. Met de oudste jongen, Heintje, trok ik veel op.

Oom Frans werkte op tijdelijke basis als adviseur. Hij kreeg het grote huis van de 'Eerste Geëmployeerde'. De onderbaas noemde men gewoonlijk degene, die deze functie vervulde.

Wij vormden een familie van incomplete gezinnen. Oom Frans en tante Maggie hadden vier zonen. Drie van hen bevonden zich ergens in ZO Azië in krijgsgevangenschap. Eén van hen, Frans, overleed al vrij spoedig in Birma aan malaria. Wij kwamen het pas na de oorlog te weten. Chris, de zoon die in Holland op het Koninklijk Instituut van de Marine zat, bleek vrijwel de gehele oorlogstijd in het concentratiekamp Sachsenhausen te hebben gezeten. Hij heeft het als een wonder overleefd. Mam had alleen Maud en mij bij zich. Jan zat in de Benteng, Pap, Bert en René waren krijgsgevangenen. Wij wisten totaal niet waar zich de diverse krijgsgevangenkampen bevonden.

Landschap

2008-10-12T15:57:00.001+02:00

De onderneming Wanoedjojo ligt in het stroomgebied van twee rivieren. De kali Opak ontspringt op de helling van de vulkaan Merapi en stroomt in zuidelijke richting. Niet ver van de ruïnes van het Hindoe tempelcomplex Lòrò Djonggrang, beter bekend als de Prambanan tempels, vertakt zij zich.

Deze zijarm, de kali Gawé markeert de oostelijke begrenzing van het stroomgebied. Hij loopt bij Wanoedjojo langs een tweehonderd meter hoge langgerekte heuvel. Deze is een uitloper van Goenoeng Kidoel, het Zuidergebergte. In tegenstelling tot de streek tussen de twee rivieren is het kalkrijke bergland onvruchtbaar. Wonosari is de hoofdplaats van het district Goenoeng Kidoel. De armoede van de bevolking is spreekwoordelijk. 'Dia seperti orang Wonosari', hij is als iemand uit Wonosari betekent: Hij is zo arm als een kerkrat.

De kali's Opak en Gawé monden uit in de Indische Oceaan. Op de zeebodem bevindt zich het paleis van Ratoe Lòrò Kidoel, de vorstin van de Zuidzee. Hoewel de vorstin uitblinkt in alle denkbare goede eigenschappen, bezit zij toch een enkele eigenaardigheid. Zij heeft iets tegen de kleur groen. Als je onwetend hiervan in groene kleding gaat pootje baden, dan loop je een groot risico. De kans bestaat, dat de zeekoningin je sleurt naar haar onderwaterpaleis, waar je voor onbepaalde tijd achter de tralies komt te zitten of in haar sponde moet liggen.

De Ratoe Lòrò Kidoel is ook de beschermvrouw van de vorsten uit het huis Hadinigrat. Dat zijn de Soenan van Soerakarta en de Sultan van Djokjakarta. Behalve beschermvrouw is zij ook de minnares van de Soenan. Daarom wordt zij ook wel Njai Ròrò Kidoel genoemd, hetgeen betekent: Ongehuwde Minnares uit het Zuiden. In de paleistuin staat de toren Panggoeng Songgo Boewono. Al eeuwenlang is de toren de plaats, waar de Soenan en Njai Ròrò Kidoel elkaar eens in het jaar ontmoeten om hun relatie te bezegelen.

Vanuit Wanoedjojo zie je in het Noordwesten de Merapi. De berg geeft met een rookpluim aan, dat hij tot de werkende vulkanen behoort. Djokja ligt aan de voet van deze berg.

's Avonds als maan en sterren verstek laten gaan, dan zie je een lichtstreep, die in de lucht lijkt te zweven. Het zijn de lichtjes van Kali Oerang op 1200 meter hoogte op de helling van de vulkaan. Het is een vakantiedorp waar enkele welgestelde inwoners van Djokja een tweede huis bezitten.

De Merapi demonstreert soms zijn werking door een goedaardige uitbarsting te laten zien. Dan rollen vuurballen van de top de helling af. Ze volgen elkaar op met exact gelijke intervallen van enkele minuten. Halverwege de helling verdwijnen de vuurballen achter de berg. Wellicht rollen ze in een ravijn waar doorheen bij een grote uitbarsting de hete lava stroomt. Aan de westzijde van de vulkaan ligt het plaatsje Moentilan, waarvan de omgeving menigmaal werd verwoest. Desondanks komen de boeren na hun vlucht steeds terug om hun uitzonderlijk vruchtbare akkers te bewerken onder de rook van de dreigende vulkaan.

Tabak

2008-10-08T19:10:00.001+02:00

Veel Europese gezinnen, die buiten de kampen waren gebleven, besloten bij elkaar te wonen om redenen van economie en veiligheid. Men bespaarde zodoende op huishuur en personeelskosten.
Het noodzakelijk ontslaan van de trouwe bedienden, onze naaste naasten, ging gepaard met pijnlijke emoties. Wanneer een gezin nog een oudere vader of een flinke zoon thuis had, dan gaf het een zeker gevoel van veiligheid.
Zo gingen Mam, Maud en ik inwonen bij oom Frans en tante Maggie. Later kwam tante Wies , die in Malang woonde, er ook nog bij. Hun huis lag aan de Mataramboulevard in Kota Baroe, de Nieuwe Wijk van Djokja.
Op een dag werd oom Frans benaderd door een vertegenwoordiger van de Nanyokohach Kabushiki Kaisha, de Zuidelijke Ondernemingen.N.V. Oom Frans was toen twee en zestig jaar oud en al enige tijd gepensioneerd. Voordien was hij administrateur (directeur) geweest van achtereenvolgens de ondernemingen Kadirodjo, Kemoedho en Kedjajan. Zijn kennis op het gebied van de teelt en verwerking van tabak en suikerriet had hem in planterskringen grote bekendheid bezorgd.
Het was niet verwonderlijk, dat de Japanners hem vroegen om zijn medewerking te verlenen bij de productie van Virginia tabak. Dit type tabak is bestemd voor sigaretten. In het gebied van Djokjakarta en Soerakarta werd echter uitsluitend sigarentabak geproduceerd. Daar hadden de Japanse soldaten niet veel aan. Lekker rustig van een sigaar genieten gaat niet goed samen met gevechtshandelingen.
Oom Frans had geen ervaring met de productie van Viginia tabak. Bovendien bestond voor hem geen financiële noodzaak om weer te gaan werken. Hij had dus net zo goed NEE kunnen zeggen.De kans was echter groot, dat hij wegens gebrek aan medewerking, 'Koerang semangat' noemt men het in het Indonesisch, in een stafkamp terecht zou komen. In deze kampen was de overlevingskans nihil. Hij kon dus weinig anders doen dan zijn medewerking toezeggen. Maar ook dat was niet geheel zonder risico. Als het project mislukte kon hij nog altijd beschuldigd worden van sabotage en alsnog in een strafkamp belanden.

Wanoedjojo heette de tabaksonderneming waar oom Frans aan de slag moest. Verspreid in het landschap stonden grote bruine schuren op twee of drie kilometer afstand van elkaar. Hun lengte, breedte en hoogte zijn ca. 80x20x10 meter. Ze waren opgetrokken uit bamboe met een dak van een soort gedroogd gras, atap noemt men het. Deze schuren dienden voor het drogen van tabaksblaren bestemd voor sigaren. Als dekblad werd meestal tabaksblad van de plantages in Deli op Sumatra gebruikt.
Voor het verkrijgen van de goudgele sigarettentabak moest een andere werkwijze worden gevolgd. De tabaksblaren werden in droogkamers tussen 65 en 100 graden Celcius verhit om de gewenste smaak en kleur te verkrijgen. Na de komst van oom Frans werd direct begonnen met de bouw van een tiental droogkamers elk met een lengte, breedte en hoogte van ca. 10x5x5 meter.

In de negentiende eeuw introduceerden de Europese plantage eigenaren een nieuwe landbouwmethode: de wisselbouw. Op deze wijze werden grotere opbrengsten verkregen. Dankzij de vruchtbare grond, voldoende regen en felle zon vonden betrekkelijk snel de wisselingen plaats. Op de velden voor ons huis zag ik achtereenvolgens de verbouw van tabak, rijst en rosella. De vezelige bast van de rosella werd gebruikt voor het maken van touw en grof geweven zakken.